Monday, 5 February 2018

અમદાવાદ વારતા શિબિર- ૩= સ્ક્રૅપ યાર્ડ, પાલડી. ૨૮ જાન્યુઆરી = છાયા ઉપાધ્યાય.

અમદાવાદ વારતા  શિબિર- ૩= સ્ક્રૅપ યાર્ડ, પાલડી. ૨૮ જાન્યુઆરી = છાયા ઉપાધ્યાય.
શિબિરના મુદ્દા:

૧) ધૂમકેતુની વારતાનું પઠન : ‘સમર્પણ'- 

એક અસુંદર દેખાતા બાળકનો કેવી રીતે ઘરવટો થઇ જાય છે તેની વેદનાની કથા.
મને લાગ્યું કે સીતાનો ઉલ્લેખ અને વાર્તાનો અંત સૂચક છે. શરુઆતમાં હું વાર્તાના શિર્ષકની યથાર્થતા અંગે સહમત ના હતી. રાજુના કહેવા પ્રમાણે બીજાના સુખની માટે જાન ફના કરવાની હદે જવું એ સમર્પણ ખરું ને ! ‘સામાન્ય'ની સામાન્ય વ્યાખ્યા સિવાયની શારિરીક-માનસિક સ્થિતિ ધરાવતી વ્યક્તિ સાથે સામાન્ય સમાજ સામાન્યરીતે કેવો વ્યવહાર કરે તે અંગે સહભાગીઓ એ વિચાર વ્યક્ત કર્યા.

ધૂમકેતુની આવડત- મૅલોડ્રામેટિક વર્ણન વગર વાચકની સંવેદનાને અંગે તેવું લખાણ, ભૂલાવામા નાખી દેતી સરળતા પણ ચર્ચાના મુદ્દા બન્યા. રાજુએ ધ્યાન દોર્યું કે ઉપેક્ષિત બાળકના માધ્યમથી વિકલાંગ/દિવ્યાંગ જેવા અસ્પૃશ્ય રહેલા મુદ્દાને હાથ પર લેવો તે પણ લેખકની સંવેદના જ છે.


૨) લાઈવ ટાસ્ક : પગલું ૧)તમે જેને સૌથી વધુ નફરત કરતા હો તેવી વ્યક્તિનું નામ પાડ્યા વગર તેની ઓળખ લખો, એકાદ શબ્દમાં. પગલું ૨) નફરતનું કારણ જણાવો. પગલું ૩) દરેકે પોતે જે વ્યક્તિને નફરત કરે છે તે બનવાનું અને બીજા સહભાગી જોડે બસની રાહ જોતા જોતા વાતો કરવાની.

સામાન્ય રીતે બને તેમ, કેટલાક શિબિરાર્થીઓ પાત્રને પહેરી શક્યા, કેટલાક પર તે પહેરણ ખુલ્લું રહ્યું તો કેટલાકને ચઢે નહીં તેટલું સાંકડું પડ્યું. મેહુલ મંગુબેને તે ચકાચક પહેરી બતાવ્યું.

ટાસ્કનો ઉદ્દેશ હતો જેના પ્રત્યે તિરસ્કાર / અણગમો છે તે બની તેનું ખોળિયું જીવી જોવું. કેમ કે લેખક તરીકે તમારે તમારા રચાતા દરેક પાત્રને જીવીને આલેખવાનું છે.

રાજુએ ચિંધ્યા મુજબ : વાર્તાકાર માટે દરેક પાત્ર પાત્ર માત્ર હોવા છતાં વાર્તાકારે એટલું તાદાત્મ્ય એની સાથે કેળવવાનું છે કે તે પાત્ર સાચું લાગે. જેમકે, ફિલ્મોમાં વિલનનું પાત્ર લખાતું હોય ત્યારે લેખકે તેને નફરત નથી કરવાની. પાત્રના સમય અને ભૂગોળ પ્રમાણે ભાષા ઉપરાંત ઢબ-છબ, રીત-ભાત એમ સમગ્રપણે તે પાત્ર વ્યક્ત થાય એવો પરિચય લેખકને પાત્ર સાથે કેળવવો ઘટે. આ મુદ્દે સંશોધન કરવાની જરુર પડે.




પૂનરાવર્તન કરીને રાજુએ અધોરેખિત કર્યું કે વાર્તાકારે પોતાની મા પર બળાત્કાર કરવાનો છે અને બાપનું ખૂન કરવાનું છે, રોજ.  નિલેશ રુપાપરાએ એક ખરાબ માતા વિશે વાર્તા લખી અને ક્યારેય તેમનું લખાણ ના વાંચતા તેમના મમ્મીએ તે વાર્તા વાંચી. વાંચીને નિલેશ સામે જોયું, નિલેશભાઈ તે ક્ષણિક નજરથી દોષભાવનામા આવી ગયા.
રાજુ તંત્ર વિદ્યા શિખવાથી વંચિત રહી ગયા કારણકે તંત્ર ગુરુની પહેલી શરત પાળવાની અક્ષમતા તેઓ ઓળંગી ના શક્યા. તે શરત હતી : માનું કાળજું ખાવું. અને આ વાતનું શિબિરની ચર્ચામાં અનુસંધાન એ કે વારતા વિદ્યા પણ એ જ નિર્લેપતા માંગે છે.

ઉપરોક્ત ઉદાહરણો, જે સામાન્ય વર્તન-વાણીનો હિસ્સો નથી હોતા, તે વાર્તાકાર હોવા માટેના પડકાર ગણો તો પડકાર અને જરુરીયાત કે મજબુરી ગણો તો તે છે, એમ સમજવા માટેના હતા.

મુંબઈ શિબિરમાં આ ટાસ્ક કર્યા પછી પરાગ જ્ઞાનીની પોતાની સોસાયટીના સેક્રેટરી પ્રત્યેની ચીઢ જતી રહી હતી. વાર્તાકાર ના સહી, શિબીરાર્થી હોવાનો આ ફાયદો, વ્યક્તિના સીમાડા વિસ્તરવા લાગે.



૩) બીજા પુરુષમાં લખાણ : શિબીરાર્થીઓમા એમ સમજ તો હતી જ કે છેવટે તો પહેલો-બીજો-ત્રીજો પુરુષ એ લેખકની કલમ કે કી-બૉર્ડ છે. આમ છતાં, તે પ્રત્યેક રીતે લખવાના ફાયદા-ગૅરફાયદા દરેકે રજુ કર્યા. એકે કહ્યું કે પ્રથમ પુરુષમ મનોવ્યાપાર વર્ણવવામાં સારો પડે, ત્રીજા પુરુષ વડે ઘટનાક્રમ, સ્થળકાળ વર્ણવવાની સુગમતા રહે. રાજુએ કહ્યું કે દરેક રીતની ક્ષમતા એ તેની મર્યાદા પણ બને. બીજા પુરુષ અંગે તેમણે કહ્યું કે આમ તો આ પહેલા પુરુષની –‘મારી’ જ વાત છે, બસ અભિવ્યક્તિની રીત જુદી. એકતાએ સૂત્રાત્મક રીતે ત્રણેય પુરુષનું વ્યાકરણ કહી દીધું : હું-તું,તમે,આપણે-તે,તેઓ.
નહિવત્ ખેડાયેલી આ શૈલીમાં કામ કરવાના પડકારને આગામી ટાસ્ક જાહેર કરાયું.




આશિષ કક્કડ, મેહુલ મંગુબેન અને પ્રિયંકાના'અનુભવી' અવલોકનો ચિત્તની મોકળાશ વધારનારા રહ્યા.
એક્તા, ફાલ્ગુની, સંકેત, સુનિલ,દીપક,અને ચેતનની સબળ ભાગીદારીને કારણે જુદી રીતે 'સંખ્યા બંધ' બની રહ્યા, તેની મૌજ.

########

આગળ વાંચો »

Monday, 1 January 2018

વારતા શિબિર ૨ (અમદાવાદ) : છાયા ઉપાધ્યાયનું વર્ઝન

અમદાવાદ બીજી વારતા  શિબિર, સ્ક્રેપયાર્ડ - ૨૪ ડીસેમ્બર ૧૭ છાયા ઉપાધ્યાય. 
હું સ્ક્રેપ યાર્ડ પહોંચી ત્યારે સવા અગિયાર થયેલા. પણ, સંકેત,રાજુ અને અન્ય મિત્રોને દરવાજે જોઈ હુંફ રહી કે કઈ ગુમાવાયું નથી.
અંદર પહોંચતાં જ ખ્યાલ આવ્યો કે અહીં કોઈ મંચન જારી હશે. મંચ ગોઠવાયેલો અને શિયાળાને અનુરૂપ બેઠક ગોઠવણ હતી. મને તો તે જ વ્યવસ્થામાં શિબિર જમાવવાનું મન હતું. પણ, કેટલાક મિત્રોને લાગ્યું કે વ્યવસ્થા બદલવી, તો બદલી.
પણ, શિબિરનો ટેમ્પો જામતો ના હતો. એક તબક્કે એકતાએ તો કહી પણ દીધું કે પહેલી શિબિર ધમાકેદાર હતી અને આજની... એક તો પાંખી હાજરી અને બીજું કે રાજુને જે સાહિત્યની જરૂર હતી તેની પ્રિન્ટ ના હતી. છેવટે, સુનિલ તે પ્રિન્ટ લેવા નીકળ્યા અને અહીં અમે અભિધા-લક્ષણા-વ્યંજનાનો ઉપક્રમ આરંભ્યો. અભિધા એટલે, વાચ્યાર્થ ; લક્ષણા એટલે સૂચિતાર્થ અને વ્યંજના એટલે ગર્ભિતાર્થ. રાજુએ પોતાનો પ્રસંગ કહ્યો : નોકરી માટે લોકલમાં અપ-ડાઉન. છાપું વાંચવાનો ક્રમ. સાંજે છાપું ખરીદી ટ્રેનમાં ચઢવું.જગ્યા મળે તો વાંચવું, ના મળે તો ઘરે પહોંચીને. તે દિવસે છાપાનો વિંટો હાથમાં કેમકે બેસવાની જગ્યા નહોતી મળી. બેઠક પામેલા એક સહપ્રવાસીનું છાપું માંગવું. વાંચવું હોય તો પોતે ખરીદો’-પ્રકારના કોપીરાઇટ વિચારક રાજુનો જવાબ : ઈટ’સ ઓકે.. આઈ કેન મેનેજ -. છાપું માંગનારના હાસ્યના પડઘા જેવું શિબિરાર્થીઓનું હાસ્ય,વર્ષો પછી, અમદાવાદમાં. વ્યંજનાની ખૂબી. 

એકતા અને વ્રજેશની પીન અગાઉની ટાસ્ક પરની સુત્રધારની વ્યંજનાઓ ઉપર અટકી હતી. રાજુ શું કહેવા માંગે છે તે અંગે તેઓ સતત પુછ્યા કરતાં હતા- અત્યંત ઉત્સુક વિદ્યાર્થીની જેમ. રાજુએ કારણ આપ્યા : ૧) બધાની ટિપ્પણી પછી મારે લખવાનું હોય અને મેં વર્ષોથી એ જ કામ કર્યું હોય તો હું લક્ષણા-વ્યંજનામાં જાઉં ને ! ૨) ના સમજાય તો સમજવા પ્રયત્ન કરો. કોક સમજાવી દે તેવું શા માટે ? ૩) ના સમજાય એવું શું છે ? ગુજરાતીમાં તો છે.
મારે જમ્પ-લાવવું એમ લાગ્યું. મેં મારો અનુભવ વહેંચ્યો : ફીલોસોફીની લેખમાળા, કઈ ના સમજાય. શ્રદ્ધા રાખી ત્રણ-ચાર વાર વાંચ્યું પણ પનો જ ટૂંકો. એક જ્ઞાનીજન જોડે સત્સંગ થયો, ફિલો બાબતે. ત્યારે પેલી લેખમાળા વિસરાઈ ગયેલી. પણ, પછી તે હાથ લાગતાં વાંચવા બેસી તો ,’યુરેકા !મેરે કહેનેકા મતલબ વો થા કી, રાજુ એ સમજાવવું. તે સમજાવ્યું. મચ્છરપરની ટિપ્પણી. ઘૂંટણ ક્યારે છોલાય? મેજિકલ રીઆલીઝમમાં શું થાય ? અને એકતા-વ્રજેશ પ્રસન્ન.
એકતા-વ્રજેશના પ્રશ્ન અને જવાબની વચ્ચે ગરબા આવ્યા. સુનીલે હું નહી ગાઉએમ રોકડી બાજી ફીટાન્શ કર્યા પછી તેઓ જોડાયા તો ખરા. પણ, હું ફોટા પાડું કહીને ડ્રેસિંગરૂમમાં જતા રહ્યા. ખેર, બાકીના બધાએ શિષ્યભાવે રમવાનું મુનાસિબ માન્યું. રાજુને નવું સ્ટેપ અજમાવતા જોઈ લાગ્યું કે  હમણાં કોઈ અર્થ પ્રગટ્યો જાણવો. હજી તો ગરબાનો રંગ જીભે અડ્યો ત્યાં મહેફિલ પૂરી જાહેર કરાઈ. અધૂરપનો મૂંઝારો વિરમે તે પહેલાં રાજુ એ કહ્યું : બે તાળી વચ્ચેની સ્પેઇસમાં જે રમાય તે અભિધા, એકતા રમતા હતા તે લક્ષણા, બે તાળી વચ્ચે નવી રજુઆત અને તાળી ય ઓગળી જાય અને તાલ વચ્ચે જે નર્તન રહે તે વ્યંજના. એવું નર્તન કોઈ વિદેશીને બતાવીએ તો કહે : ઓહ, અ ડિફરન્ટ કાઈન્ડ ઓફ ડાન્સ ..અને ગુજરાતીને બતાવીએ તો કહે : અચ્છા, હવે આવા ગરબા થવા લાગ્યા. મેં ઉમેર્યું કે વ્યંજના વ્યક્તિ વ્યક્તિને પોતાના અર્થની સ્પેઇસ આપે. રાજુ ઉવાચ : હા, પણ બે તાળી વચ્ચે. આ ચર્ચા પછી મારી અધુરપ મધુરપમાં પરિણમી. એ ઘડીએ તો મને લાગ્યું કે અભિધા-લક્ષણા-વ્યંજના વિશે મને બધું સમજાઈ ગયું છે.
આ પછી, સુનિલે લાવેલ પ્રિન્ટમાંથી રાજુ એ ઉદાહરણ વાંચવા શરુ કર્યા ત્યારે સ્પષ્ટ કર્યું કે અભિધા લક્ષણા અને વ્યંજના વિષે આપણે સભાન નથી પણ સહજતાથી આપણી વાતો અને કૃતિમાં એ વાપરતા હોઈએ જ છીએ. બીજા શબ્દોમાં આ તત્વ આપણે રચવાનું કે નવેસરથી પ્રયોજવાનું નથી બલકે આપણા વ્યવહારમાં છે જ જે ડિસ્કવર કરીશું એમ કહેતા રાજુ એ મુંબઈના શિબિરાર્થીઓ ના ટાંચણ માંથી અમુક વાક્ય ઉદાહરણ સાથે વાંચ્યા તેની વિગતો મને વિસરાઈ ગઈ છે. પણ કદાચ સુનિલના અહેવાલમાં તે આવી ગઈ છે. તે વિગતો અભિધા- લક્ષણા- વ્યંજનાની સમજુતી વિસ્તારનારી હતી.
દરમ્યાન,પ્રશ્નની છૂટ મળતાં મેં પૂછ્યું : જેમ સ્પષ્ટ વાત ના કહી શકાતી હોવાથી સામાજીક દંભ પનપ્યો છે તેવું લક્ષણા વ્યંજનાને કારણે ના થાય? વાર્તામાં જુઠ ના પ્રવેશી જાય ?
રાજુએ કહ્યું કે વાર્તાકારે મૂલ્યની ચિંતા નથી કરવાની કેમકે તે તો બદલવાના જ છે. વાર્તાકારનું કામ પત્રકાર જેવું છે. (આ સાંભળતાં જ મારે કોઠે દીવા થઇ ગયેલા.) આ જવાબને આગળ વધારતાં રાજુએ રીડલી સ્કોટની ૧) થેલ્મા એન્ડ લુઇસ અને  ૨) જી આઈ જેન ફિલ્મોના ઘટનાક્રમની વિસ્તૃત રજુઆત કરી. ‘સક માય ડીક’ જેવો અભીધામાં વરવો શબ્દ પ્રયોગ થેલ્મા એન્ડ લુઇસ ફિલ્મમાં હિંસક વિરોધ કરવા ઉશ્કેરણી કરે તેવો આને જી. આઈ.જેન ફિલ્મમાં  સ્વાતંત્ર્યની ઓળખ બની જાય છે. આ તાકાત છે વ્યંજનાની.એક બીજી વાત નીકળી કલાકાર ના અંગત જીવન અને કળા યોગદાન ના સંબંધ વિષે એ અનુસંધાને રાજુએ ઉમેર્યું કે પરેશ રાવલ અને અનુપમ ખેરની રાજકીય વિચારધારા સાથે સહમતી ના હોય તેથી તેમના અભિનય બાબતે ખરાબ ના બોલાય. વાર્તાકાર માણસ છે અને તેથી મર્યાદિત છે.
આવી રસપ્રચુર ચર્ચા જામી હતી તેવામાં સવાલ સાથે એક નવી વ્યક્તિ આવી , ‘રાજુ પટેલ કોણ?’ ત્યારે બીજો વિચાર એ આવ્યો હતો કે રાજુએ આ નવું પત્તું ફેંક્યું. પહેલો વિચાર એ કે કોઈ વાર્તાપ્રેમી હશે જે મોડાંમોડાં ય જોડાવા આવી પહોંચ્યા છે.
પણ, ‘એલિસબ્રિજ પોલીસ સ્ટેશને લઇ જવાના છે.’ જેવી વાત આવતાં મારો બીજો વિચાર પાકો થયો. નવો વિચાર ફૂટ્યો : ચાલો જોઈએ રાજુ શું કરાવે છે. આ વિચાર ફૂટતાં જ દટાઈ ગયો કેમકે સંવાદો ગંભીરતાથી રજુ થઇ રહ્યા હતા. પણ અમે તો વાર્તા શિબિર માટે બેઠા છીએ. એવું બધું તો અપના અડ્ડામાં થતું હોય,’વાર્તા રે વાર્તામાં નહીં.” જેવા સંવાદો સાંભળી મને થયું કે ચાલો રમી લઈએ. મામલો બે ય રીતે જીતનો હતો.જો નાટક ભજવાઈ રહ્યું હોય તો આપણે ય પાત્ર ભજવી લેવું અને નાટક ના હોય તો તો આ કરવું જ પડે. એટલે મેં કર્તવ્યને પડકાર્યો : પહેલાં તો રાજુનો હાથ છોડો.પેપર્સ બતાવો. હું લોયર છું.” આ બોલતાં બોલતાં સમાંતર મને થતું હતું, “બધા જાણે છે કે હું તો માસ્તર છું. તે બધાના મન પર શુંવિતતી’ હશે?” જો કે મારું પરફોર્મન્સ દેખી રાજુ મુંઝાયા. મને કહે, “ છાયાબેસી જાઓ.” અને મને પહેલો નક્કર કલુ મળી ગયો : રાજુને આ ખેલ થવા દેવો છે અને મારે પાત્ર ટૂંકાવવું અથવા નબળું પાડી દેવું. એટલે હું બેસી ગઈ પણ હસવું આવી ગયું.
આઈ.બી.માંથી પધારેલ કર્તવ્ય સાથે જવા રાજુ તૈયાર થઇ ગયાબુટ ચઢાવીને. અમે કેટલાંક એ સુચવ્યું કે બે-ત્રણ મિત્રોએ રાજુ સાથે પોલીસ સ્ટેશન જવું. કર્તવ્ય કહે કે આ કબીર ઠાકોરની પ્રોપર્ટી છે તો કબીરે જ રાજુને છોડાવવા’ આવવું પડશે. કલુ ક્રમાંક બે. કર્તવ્યએ અમને જોડાતા રોક્યા નહી અને કબીર ઠાકોર’ બોલતી વેળા આદરની મારી એની જીભ જરાક લડખડી. રાજુએ કહ્યું કે તે દસ મિનીટમાં ફોન કરશે. ફાલ્ગુનીનું માનવું હતું કે દસ મિનીટમાં એલિસબ્રીજ ના પહોંચાય. મેં કર્તવ્યને પુછ્યું કે તમારી પાસે શું વાહન છેતે ટુ વ્હીલર લઇ રાષ્ટ્રદ્રોહીને તેડવા આવ્યો હતો. કલુ ક્રમાંક ત્રણ. રાજુ તો કર્તવ્ય સાથે નીકળી પડ્યો અને તેની પાછળ કેટલાક મિત્રો ગયા. અહીં અમારી ચર્ચા આરંભાઈ.
મને અને સંકેતને લાગતું હતું કે આ પ્રેંક છે. પણફાલ્ગુની પોતાના આવા અનુભવ વિશે બોલ્યે જતા હતા અને વ્રજેશ પણ મામલાને ગંભીર ગણતા હતા. એટલે૧૦૦ ટકા પ્રેંક છે એમ કહેતાં અમે ખચકાતા હતા. મને થયું કે પ્રેંક હોય તો પણઆવી ઘટના ઘટે અને એક શક્યતા તરીકે ય તેને સાચી માનવા વિચારવું પડે તે બાબત જ કેટલી ભયાનક છે ! સાચે જ આ લોકશાહી છે હે સામંતશાહી મારી પિન આ વિચાર પર એવી ચોંટી કે આ શક્યતા કેટલી ભયંકર કહેવાય” એ મતલબનું વાક્ય ચાર વાર બોલી. કેટલીક મિનીટ પછી રાજુ પાછળ ગયેલા મિત્રો પાછા આવ્યા. બે શક આટલા સમયમાં કોઈ એલિસબ્રીજ પોલીસ સ્ટેશન જઈવાત કરી પાછું ના આવી શકે. તો પણ તેમાંના એક મિત્રએ આઈ.પી.એલ.ની કોઈ કલમનો ઉલ્લેખ કરી કહ્યું કે, “અમને ટોળું ના કરવા કહી પાછા મોકલી દીધા.” વધુ એક કલુ.
દરમ્યાન, ‘કબીર ઠાકોરના પ્રતિનિધિ ’ તરીકે જે યુવાન સવારથી હાજર હતો તેને અમે બોલાવ્યો અને તેણે કહ્યું કે તે કબીરને કોલ કરે. કોલ લગાડી પહેલાં તો તે યુવાને પુછ્યું કે કોણ વાત કરશે અને જવાબમાં વ્રજેશ તૈયાર પણ રહ્યાં. પણકોલ રિસીવ થયા પછી યુવાનને જાણે કે બધું સમજાઈ ગયું અને તેણે મોબાઈલ વ્રજેશને આપવાની જરૂરિયાત ના અનુભવી. કબીર સર પોલીસ સ્ટેશન પહોંચે છે.” ઓહો ! કલુ! સ્ક્રેપયાર્ડ પહોંચવા સવારે રિક્ષામાં બેસી ત્યારે મેં એફ.બી. જોઈ લીધું હતું. મને યાદ આવ્યું કે આશિષ કક્કડ આવવાના છે’ એમ રાજુ એ લખ્યું હતું પણ તેઓ હજી આવ્યા નહોતા. આ નાટકના માણસોકબીરઆશિષે ભોળા’ રાજુને આવો કુવિચાર આપ્યો હોઈ શકે એ શક્યતા ય ઊભી થઈ આ સાથે! વચ્ચે વચ્ચે અમે અમારા તુક્કા અને તર્ક લડાવતા હતા.
પંદરેક મિનીટ પછી રાજુ પધાર્યા !
આ સ્ટંટ નું કારણ સમજાવતા રાજકારણ આપણા જીવનને સ્પર્શે છે જ. તો પછી આપણી વાર્તાઓમાં કેમ નથી આવતું?” રાજુ એ કહ્યું. આપણી વાર્તાઓમાં વિજ્ઞાન પણ ક્યાં આવે છે!”, મેં ઉમેર્યું. આ બાબત પછીની ચર્ચા આપણા જીવનને સ્પર્શતા વિષયોને વાર્તાના વિષય બનાવવા અંગેની રહી. રાજુના મતે જે વાર્તા પોતાનો સમય બતાવતી નથી તે વાર્તા જ નથી. આશિષે ઉમેર્યું કે માનવીય સંવેદનોની વાર્તા ઓલ ટાઈમ ગ્રેટ’ હોઈ શકે પણ એ લખનારી કલમ ખુબ મંજાયેલ અને સંવેદનશીલ હોય.
ઝડપી ચર્ચા પછી રાજુએ ધાર્યા પ્રમાણે જ એક ટાસ્ક આપ્યું : એક પ્લેઝન્ટ ઘટના ઘટી રહી છે અને અચાનક પોલીસ આવે છે. લખો વાર્તા પંદર મિનીટમાં.થોડીક ચડભડ પછી બધા લખવા લાગી ગયા. સમય સમાપ્ત થતાં પ્રતિભાગીઓએ એક પછી એક પોતાનું લખાણ વાંચ્યું અને રાજુ તેમજ આશિષે તેના પર ટિપ્પણ કરી. મારા લખાણ બાબતે સારા એવાં સૂચનો મળ્યાં.
આગામી શિબિર માટેનો અભ્યાસક્રમ જણાવી દેવો એવું એક મંતવ્ય આવ્યું. મારું માનવું હતું કે તેની કોઈ જરૂર નથી કેમ કે આપણે કોઈ સુગઠિત અભ્યાસ નથી કરી રહ્યા. મને તોહવેની શિબિરમાં શું કરીશું?’ તે અજ્ઞાન જ રોમાંચક લાગે છે. અભ્યાસક્રમ અગાઉથી જાણવાથી શું ફેર પડે તે સમજાવવા આશિષે એક ઝડપી ટાસ્ક કરાવ્યું. તેમના ટ્રેડમાર્ક અવાજમાં તેમણે એક ડરામણું વર્ણન રજૂ કર્યું. તે પછી અમને આંખો બંધ કરાવી તે જ વર્ણન ફરી રજુ કર્યું. એક વાર સાંભળેલું વર્ણન ફરીથી બંધ આંખે સંભાળવાનું થતાં તે બિહામણું થઇ ગયું અને આશિષના છેલ્લા સ્વરે તો થથરી જવાયું મારાથી.
શિબિર એવી જામી કે સ્ક્રેપ્યાર્ડના પછીના મંચનના કલાકારોનું કામ શરુ થઇ ગયું ત્યાં લગી અમારી ચર્ચા બંધ નહોતી થઇ. લગભગ સાડા છએ સૌ વિખેરાયા.
મને મજા આવે છે આ શિબિરમાં જોડવાની કેમ કે, એક વિષય(અહીં વાર્તા)નો વિવિધ આયામી અભ્યાસ કરવો અને મિત્રો મેળવવા ગમે છે. વાર્તા લખવાનું મેં વિચાર્યું જ નહોતું પણ લાગે છે કે રાજુના ટાસ્ક ૨૦૧૯ જાન્યુઆરી સુધીમાં ૧૨ વાર્તા લખાવશે.

#################

                                                   
આગળ વાંચો »

Saturday, 30 December 2017

અભિધા લક્ષણા અને વ્યંજના – વધુ સ્પષ્ટતા

અભિધા લક્ષણા અને વ્યંજના – વધુ સ્પષ્ટતા
અભિધા – પ્રાથમિક અર્થ.વાંચતા જે સમજાય એ.
લક્ષણા – લાક્ષણિક અર્થ - જેમકે “ ..અને એટલામાં સ્ટેશન આવી ગયું “—અહીં આપણે જાણીએ છીએ કે સ્ટેશન ક્યારેય ક્યાંય આવતું કે જતું નથી. પણ વાક્યનો ભાવાર્થ છે : ગાડી સ્ટેશને પહોંચી.—સુચિતાર્થ. અથવા “મગજ પર ભાર દઈ વિચાર્યું “ અહીં આપણે પ્રાથમિક અર્થ “ મગજ પર વજન મુકવું” ન જ લઈ શકીએ બલકે અહીં સૂચવાય છે કે મગજ કસ્યું. સ્મૃતિ સંકોરી, યાદ કરવાના પ્રયાસ કર્યા. અથવા તમે કહો કે “ રાજુ ગધેડો છે “ ત્યારે તમે એમ નથી જ કહેવા માંગતા કે “ રાજુ એવું પ્રાણી છે જે ગધેડા જેવું જણાય છે.” તમે તમારા મનમાં ગધેડાના જે કોઈ ગુણ કે દોષ છે તે રાજુમાં જોઈ આમ વિધાન કરો છો.અનિલ જોષીનું કાવ્ય છે “ અમે બરફના પંખી , ટહુકે ટહુકે પીગળ્યા “ – દેખીતું છે કે અહીં કવિ પોતે બરફમાં પરાવર્તિત થઇ ગયા છે એમ નથી જ કહેવા માંગતા, પણ ભાવનાતામ્ક સ્થિતિની વાત છે.
વ્યંજના - અભિધા અને લક્ષણા ઉપરાંત જે અર્થ સધાય છે તે. અમુક વાત કેવળ અભિધામાં હોય, અમુકમાં લક્ષણા દ્વારા કશુક સૂચવાય અને અમુકમાં વાક્ય કે રજૂઆત દ્વારા અભિધા અને લક્ષણા ઉપરાંત કશુક જુદું કહેવાય જે ક્યારેક શબ્દ પ્રધાન હોય અને ક્યારેક સંકેત પ્રધાન.
જેમકે “ મૈને પ્યાર કિયા “ ફિલ્મમાં બાપીકી અમીરી પ્રેમમાં આડે આવતા નાયક પ્રેમ ઘરબાર છોડી , પોતાના નામના વ્યવાસાય- ફેક્ટરી છોડી એક ટ્રક ડ્રાઈવરનું કામ કરે છે. એને મનાવવા એના પિતા આવે છે. એ બન્ને ચાની લારીએ બેસી વાતો કરે છે. બહુ જુજ સંવાદો છે. બાપ પ્રેમને ગાડીની ચાવી આપતાં કહે છે : “ ફિર એક બાર રેસ હો જાય..? “ સંદર્ભ છે વિદેશથી ભણીને પ્રેમ ભારત આવેલો ત્યારે એરપોર્ટથી ઘર સુધી બાપ – દીકરા વચ્ચે કારની રેસ. અહીં પિતા અભિધામાં કારની રેસ માટે કહે છે. અને લક્ષણામાં વિખવાદ વિસરી ફરી સંબંધને નવા છેડે શરુ કરવા સૂચવે છે. વ્યંજનામાં એ દીકરાને ફરી વળી આવવા કહે છે. હવે પ્રેમનો જવાબ જુઓ : “ રેસ તો હો સકતી હૈ પર અબ ચાભીયાં બદલ ગઈ હૈ “ કહી એ પોતાની ટ્રકની ચાવી બતાવે છે. એ બહુ રહસ્યમય નથી કે પ્રેમ એના પિતાને વ્યંજના માં જ જણાવે છે કે એ પોતાનો નિર્ણય નહીં બદલે – ટ્રક વિસરી [ હાલનું એનું સંબધો પ્રત્યેનું સ્ટેન્ડ વિસરી] ફરી માલેતુજાર પિતાના સંતાન તરીકેની દુનિયાનો હિસ્સો નહીં બને.
આમાં શીખવા સમજવાનું શું છે ? – તમને થશે કે આ તો બાળબોધ છે, બેઝીક છે. આટલું તો સમજાય જ ને..? હા દોસ્તો ખરું..આટલું તો આપણે સમજીએ જ છીએ. જે સમજવાનું છે તે આ :
ગુજરાતી વારતા એ લાંબી મજલ કાપી છે. ગાંધી યુગ પછી ઘટના પ્રધાન વારતાનો લીલો દુકાળ આવેલો. ત્યારે સુરેશ જોષીએ વારતાના વિષય અને પ્રસ્તુતિની એકવિધતા થી ત્રાસીને બંડખોર બની ઘટનાનું તિરોધાન કરતી વારતાઓ વિદેશી ભાષામાંથી ગુજરાતીમાં અનુવાદિત પણ કરી અને પોતે મૌલિક કૃતિઓ પણ લખી. એ પ્રવાહમાં તત્કાલીન ઘણાં વારતા કારોએ ઘટના શૂન્ય વારતાઓ લખી. ગુજરાતી વારતાનો એ એક વિચિત્ર સંક્રમણ કાળ હતો જેમાં અત્યંત પારંપારિક અને અત્યંત દુર્બોધ [ અર્થ સમજવામાં અઘરી] વારતાઓ લખાતી હતી. લેખકોના જાણે બે ભાગ – બે છાવણી જેવું કૈંક થઇ ગયું હતું. ત્યાર બાદની પેઢીના લેખકોએ વળી સુરેશ જોષીના પ્રવાહને પડકારતી ઘટના સમેતની વારતાઓ લખવા માંડી. આ વારતાઓ ન પારંપારિક હતી ન મગજ હાંફી જાય તોય ન સમજાય એવી દુર્બોધ. બલકે એ વારતાઓમાં પરંપરાગત કથા વસ્તુ નવી શૈલીમાં હતી. અહીં વારતાની પ્રસ્તુતિમાં ધરખમ ફેરફાર હતો. અને આ ફેરફારનું મુખ્ય અંગ છે વ્યંજનામાં વારતા.
દરેક સમય કાળની વારતાઓની પોતીકી વિશિષ્ઠતાઓ અને મર્યાદાઓ રહી છે અને રહેશે જ. વારતા કળાના વિદ્યાર્થી તરીકે આપણે સાંપ્રત અને પરંપરાગત પ્રવાહથી અવગત હોવું ઘટે. ધૂમકેતુ અને પન્નાલાલ પટેલ પરંપરાગત શૈલીમાં પણ અદભુત નિશાન તાકતાં. પણ એમની વારતાઓમાં વ્યંજના નહોતી એવું નથી જ. સુરેશ જોષી યુગમાં પણ બન્ને પ્રકારનું કામ થયું જ અને હાલ પણ બન્ને પ્રકારનું ખેડાણ થઇ જ રહ્યું છે. આ વાત લક્ષમાં રાખી આપ સુંદરમ, ઉમાશંકર જોષી કે દ્વીરેફની વારતાઓ વાંચો—નવો રસ પ્રાપ્ત થશે.
ફરી મૂળ વાત પર આવું : વાત આપણી રસ ક્ષમતા વધારવાની છે. આપણે વારતા લખવા માંગીએ છીએ તો તે કામ કેમ બહેતર થાય એ આપણું લક્ષ હોવું ઘટે.વારતા કહેવું એ આપણું કામ હોય તો કહેવાની રીતો વિષે શક્ય એટલી સમજ કેળવવી રહી. “ આની શું જરૂર છે ? “ – મુદ્દાનો આ એક જ જવાબ છે. જરૂર ન જણાય તો વારતા પ્રદેશના નવા આયામ કેમ કરી ખેડશો..?
સાથે ખલીલ જીબ્રાનની એક નાનકડી વારતા મુકું છું. જે અભિધામાં સ્પષ્ટ છે જ પણ વ્યંજનામાં બહુ મોટું નિશાન તાકે છે. :
आकांक्षा
खलील जिब्रान
अनुवाद - बलराम अग्रवाल
तीन लोग एक शराबघर की मेज पर मिले। उनमें एक जुलाहा था, दूसरा बढ़ई और तीसरा खुदाई-मजदूर।
जुलाहा बोला, "लाइनन का एक खूबसूरत कफन मैंने आज सोने की दो मुहरों में बेचा। इसलिए आज की शराब मेरी ओर से रहेगी।"
"और मैं… " बढ़ई बोला, "मैंने आज अपना सबसे अच्छा ताबूत बेचा है। शराब के साथ भुना माँस मेरी ओर से रहेगा।"
"मैंने तो आज एक ही कब्र खोदी है।" खुदाई-मजदूर ने कहा, "लेकिन मालिक ने मुझे दूनी मजदूरी दी। शराब और भुने माँस के साथ मीठा केक मेरी ओर से।"
पूरी शाम वह मेज उन तीनों से घिरी रही। वे बार-बार शराब, भुना माँस और केक मँगाते रहे। पीने और खाने का उन्होंने पूरा मज़ा लिया।
शराबघर का मालिक आनन्दपूर्वक हाथों को मलता हुआ अपनी बीवी की ओर मुस्करा रहा था। उसके ये ग्राहक खुलकर पैसा खर्च कर रहे थे।
जब वे उठे, चन्द्रमा ऊपर चढ़ चुका था। गाते और शोर मचाते वे सड़क पर चलने लगे।
शराबघर का मालिक और उसकी बीवी दरवाज़े पर खड़े होकर दूर तक उन्हें निहारते रहे।
"अहा!" बीवी ने कहा, "ये लोग! इतने खुले हाथ वाले और इतने खुश! काश, ये रोज़ाना ऐसे ही यहाँ आते रहें! हमारे बेटे को तब हमारी तरह बदनतोड़ मेहनत करना और शराबघर चलाना नहीं पड़ेगा। हम उसे लिखा-पढ़ा सकेंगे। वह पादरी बन सकेगा।"
###############################
LikeShow more reactions
Comment
18 Comments
Comments
Solly Fitter વાર્તામાં અભિધા તો સમજાયું, પરંતુ વ્યંજના ન સમજાયું..
Manage
LikeShow more reactions
Reply1d
Amrutlal Spandan લખતી વખતે વ્યજના કુદરતી/ અનાયાસે મનમાં આવે છે કે પછી પ્રયત્ન કરવું પડે? (મેને પ્યાર કીયા ...ની વાત માં અનાયાસે છે.
Manage
LikeShow more reactions
Reply1d
Sanket વાહ. સાચું Raju Patel. વાર્તા સુપર્બ છે.
Manage
LikeShow more reactions
Reply1d
Ekta Nirav Doshi Raju તમે સમજવ્યું સુપેરે છે, હવે અમે એને કઈ રીતે ઉતારી શકીએ, એ જોવાનું રહ્યું.
Manage
LikeShow more reactions
Reply1d
Neel Murani વ્યંજના એટલે એ વાંચવું જે લખ્યું નથી... 
Manage
LikeShow more reactions
Reply1d
Neha Raval રાજુ પટેલ, આમાં મૃત્યુની વાતને પણ નજર અંદાજ ન જ કરી શકાય. એ પણ એક વ્યંજના હોઈ જ શકે. અને તમારા મતે કદાચ આ શિક્ષણ અર્થ વગરનું છે. બહોળા જન સમુદાય કે પછી એને સાર્વત્રિક વ્યંજનામાં કેમ ગણી શકાય? એને શિક્ષણ આપવાની વાત છે. અને પાદરી કદાચ એટલે કે દારૂના પીઠા...See More
Manage
LikeShow more reactions
Reply1d
Sahdev Shukla વ્યંજના કોઈ અકળ સ્ત્રી માફક ચકરાવે ચડાવે છે!!
Manage
LikeShow more reactions
Reply1d
Amin SunilGroup Admin ખૂબ સરસ રીતે સમજાવ્યું ,રાજુ.

ટેકનિકલી મેં થોડા શબ્દો ઘડ્યા. જેનો ફરક પણ પડ્યો અને સમજવામાં સરળતા પણ રહી.
...See More
Manage
LikeShow more reactions
Reply1d
LikeShow more reactions
Reply1d
Gajjar Chetan સમજૂતી સરસ. કન્સેપ્ટ ક્લીયર છે. હવે જોઇએ એને વાર્તામાં લાવી શકીએ કે નહી. ખલીલ જીબ્રાનની વાર્તા સરસ છે. અભિધાના સ્તરે તો એકદમ સ્ટ્રેઇટ ફોર્વર્ડ વાર્તા છે. વ્યંજના સ્તરે ...See More
Manage
LikeShow more reactions
Reply1d
Sahdev Shukla Raju Patel ચિત્ર અફલાતૂન. વાર્તાના અફાટ દરિયામાં વ્યંજનાની આછી ચિનગારી...
Manage
LikeShow more reactions
Reply23h
Kishore Patel અભિધા, લક્ષણા, વ્યંજના.
આ ત્રણેની વિભાવના સમજવા માટે ખલિલ જિબ્રાનની આ માઈક્રોફિક્શન વાર્તા એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ વાર્તાના ચયન માટે રાજુ પટેલને અભિનંદન.
હવે જોઈએ મારી નજરે આ વાર્તામાં ત્રણ સ્તરે કેવું કામ થયું છે. 
...See More
Manage
LikeShow more reactions
Reply21h
Neha Raval મારી દીકરીને આ વાર્તા કહેતા એને અંદર બીજી જ વાર્તા દેખાઈ. મૃત્યુ પામનાર માટે કોઈએ કફન બનાવ્યું ને કોઇએ ખાડો ખોદ્યો. પણ દફન વિધિ માટે પાદરી તો જોઇશે ને..? હવે આને ખોટું તો કેમ કહેવાય?  એટલે વ્યંજના સાપેક્ષ હોઈ શકે.
Manage
LikeShow more reactions
Reply18h
Gaurav Rathore " જબરી સળી કરી,મનેતો કઈ ટપ્પો પડતો નથી "
આ વાક્ય અભિધા ,લક્ષણા કે વ્યંજના છે.? કોઈ કહેશે ?
Manage
LikeShow more reactions
Reply15h
Rajul BhanushaliGroup Admin ઉપર ઘણું બધું કહેવાઈ ગયું છે 

અહીં તે સિવાય પણ ઘણું છે.. જેમ કે -
...See More
Manage
LikeShow more reactions
Reply4h
Rajul BhanushaliGroup Admin સ્પેલિંગ મિસ્ટેક - ખાયેગા 'ક્યા' અનુસ્વાર નહિ આવે.
Manage
LikeShow more reactions
Reply4h
Kunjal Pradip Chhaya 3 var vanchine amuk mudda nondya chhe. Kharekhar ek vichar bij spasth thayo.
Manage
LikeShow more reactions
Reply2h
આગળ વાંચો »