Tuesday, 1 August 2017

વાર્તા શિબિર [અધ્યાય ૨] - શિબિર ૧ (જુલાઈ ૨૦૧૭), દહીસર પૂર્વ

૩૦ જુલાઈ ૨૦૧૭ [અધ્યાય ૨], દહીસર. વારતા રે વારતા શિબિર પ્રથમ

મોજૂદ સભ્યો: રાજુ પટેલ (સુત્રધાર), કિશોર પટેલ, રાજુના મિત્ર અને હિન્દી પત્રકાર લોકમિત્ર ગૌતમ, રાજુલ ભાનુશાળી, સમીરા પત્રાવાલા, કુસુમ પટેલ, યામિની પટેલ, સંજય ગુંદલાવકર, પ્રફુલ શાહ, પરાગ ગ્યાની, નીરજ કંસારા, જયશ્રી રાજદેવ, તુમુલ બુચ.


લગભગ એક વર્ષના વેકેશન બાદ 'વારતા રે વારતા'ની સીઝન 2 ફરી શરુ થઈ રહી હતી તેનો ઉત્સાહ શિબિરના દસેક દિવસ અગાઉથી ટાસ્ક પર મળી રહેલા પ્રતિભાવોમાં જ કળાઈ શકતો હતો. શિબિર દહીસરમાં પૂર્વ-પશ્ચિમને જોડતા ફ્લાયઓવર નીચે બનાવેલી સરકારી મીટીંગ રૂમ / કેરમ રૂમ જેવી જગ્યામાં હતી. નેશનલ પાર્કમાં યોજવાના મૂળ પ્રયોજનને વરસાદ ખાતર બાજુએ મુકીને છેલ્લી ઘડીએ આ સ્થળ નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. સ્થળનું બુકિંગ કિશોરભાઈના દીકરી-જમાઈએ તેમના સંપર્ક દ્વારા કરાવ્યું હતું.

શિબિરની શરૂઆત થઇ નીરજની વાર્તા 'પ્રતિબિંબ'ના પઠનથી. રસ્તાને અડીને આ જગ્યા હોવાથી ટ્રાફિકનો ઘોંઘાટ હતો છતાં નીરજના બુલંદ અવાજમાં એની વાર્તા બધા સુધી આસાનીથી પહોચી. વાર્તા એક એવા બાળકની છે જેના માતા પિતા બંને ઓફિસમાં કામ કરે છે અને તે ઘરમાં એકલતા અનુભવતો હોય છે. એક દિવસ તે પોતાના પ્રતિબિંબ સાથે દોસ્તી કરી લે છે અને તેની સાથે રમવા લાગે છે. અને પછી ...

વાર્તા સહુને બહુ ગમી. એમાં પણ તેની છેલ્લી લાઈન, બહુ જોરદાર પંચ ધરાવે છે. વાર્તા વિષે સહુએ ચર્ચા કરી જેમાં બે અલગ મત આવ્યા. એક એમ કે બાળકની માતાને જે અવાજ સંભળાય છે એ તેને પોતાના દીકરાની પીડા અનુભવાય છે. અને બીજો એમ કે તે અવાજ તેની પોતાની એકલતાની - જે તેના જેવા બીજા અનેક નાગરિકની (ગ્રામિકની નહિ, નાગરિક – નગરવાસીની) પણ એકલતા છે - વ્યથની છે. વાર્તા વિષે રાજુની છણાવટ એમ હતી કે, આ સારી વાર્તા હોવા છતાં સેકંડ હાફ સિન્ડ્રોમથી પીડિત છે. ઘણી બોલીવુડ ફિલ્મો પણ એનાથી પીડાય છે. આ વાર્તાનો જે અંત છે તે એક શોર્ટકટ છે. તમારી પાસે પાત્ર છે, તમે એને ઓળખી ચુક્યા છો. પણ પછી વાર્તાનો અંત કેમ લાવવો એની પર ધ્યાન આપવા જતાં પાત્રનો અવાજ કર્ણગોચર થતો જ નથી. નીરજની વાર્તામાં બાળકની સમસ્યાનું નિરાકરણ લાવવાની બદલે તેની માની સમસ્યાને સામે ધરીને વાર્તાનો સ્માર્ટ અંત આણ્યો છે. આ પ્રકારના એસ્કેપીઝમથી લેખકે બચવું રહ્યું. પોતાની સાથે તેમજ પાત્ર સાથે અત્યંત પ્રામાણિક રહેવું એ લેખકની સૌથી મોટી ફરજ છે. વાર્તાને પોતાના થકી જગતમાં અવતરવા દેવી એ સાંઢને નાથવા જેવું અઘરું છે. તમારા પાત્રનો અવાજ સાંભળો અને એ કહે તે તરફ વાર્તાને જવા દો. વાર્તામાં બને ત્યાં સુધી આપણે પોતે ક્યાંય ન આવવું. પાત્ર જો ક્યાંક અટકે ત્યાં ઠીક છે પણ એને પહેલા બોલવા તો દો. અંત લાવવાની લાલચથી બચવું. અગાઉ પણ જે ઉદાહરણ દ્વારા ચર્ચા થઇ ચુકી છે તેમ, મહાભારત વ્યાસ બોલ્યા હતા અને ગણપતિ તેમનો લહિયો હતા, તેમ વાર્તા વ્યાસ છે અને આપણે ગણપતિ થવાનું છે.

નવા અધ્યાયનો અભ્યાસક્રમ અને માળખું:

અત્યાર સુધીમાં રાજુલ અને કુસુમ સિવાયના સહુ સભ્યો આવી ચુક્યા હતા. નવા અધ્યાયનું સ્વરૂપ થોડું અલગ રાખવું એ માટે રાજુએ ઘણાં વખતથી તૈયારી કરી રાખી હતી.


નવું માળખું કંઇક આ મુજબ રહેશે: કુલ પંદર ટોપિક છે જેમાં વાર્તાકળાને લગતા બધા જ મુદ્દાઓ આવી જાય છે. આ પંદર વિષયોને બાર ભાગમાં વહેંચીને એક વર્ષમાં આખો અભ્યાસક્રમ પૂરો કરવો. દર શિબિર પાંચથી છ કલાકની હોય જેમાં બેથી ત્રણ કલાકમાં તે વખતનો વિષય આવરી લેવાય અને બાકીના સમયમાં શિબિરના નિયમિત વિભાગો - જેમ કે સરપ્રાઈઝ ટાસ્ક, અતિથી સ્પીકર સાથે ગોષ્ઠી, પ્રશ્નોત્તરી વગેરે -- પર કામ ચાલે. ઉપરાંત, દર વખતે સભ્યોમાંથી જ એક વ્યક્તિ છેલ્લા એકાદ કલાકમાં, તેમને જે વિષય સાથે ઘરોબો હોય તેના પર વાત કરે. એનાથી ફાયદો એ કે, નવા સભ્યો (અને જુના પણ) તેમની પાસેથી શીખી શકે. તેમજ સુત્રધાર પણ કંઇક નવું મેળવી શકે. આ માટે સમીરા, યામિની અને તુમુલે હાથ ઉઠાવ્યો છે અને આવનારી શિબિરોમાં તેઓ કોઈ એક વિષય પર ચર્ચા કરશે. ગેરમોજૂદ સભ્યો રાજુલ, કુસુમ, મીનાબેન વગેરેને કે અન્ય સર્વે સભ્યો કે જેમને કોઈ એક ચોક્કસ વિષયની ફાવટ હોય તેમને પણ આ માટે નિમંત્રણ છે. આ સિવાય અતિ અગત્યની વાત કે શિબિરનું આ માળખું ત્યારે જ કામ કરશે જ્યારે નિયમિત રીતે ટાસ્ક લખવામાં આવશે. ટાસ્કના ઉત્તરો કાર્ડિયોગ્રામ જેવા છે. તમારું લખાણ કેટલે પહોચ્યું એ ટાસ્કના ઉત્તર પરથી જ ખબર પડે અને એટલે જ તે * બોલ્ડ-ઈટાલીક્સ-અન્ડરલાઈન સાથે * અનિવાર્ય છે.

પહેલી શિબિરમાં અભ્યાસક્રમનો પહેલો વિષય લઈએ એ પહેલા કેટલીક વાતો:

 

આપણી અત્યાર સુધીની વાર્તાઓ લગભગ એક જ સાઈકલમાં ચાલ્યા કરે છે. નવા, તાજગીભર્યા વિષયો ક્યાં છે? એ જ ઘર-પરિવાર-સાસુસસરા-માતાપિતાની વાર્તાઓ આવ્યા કરે છે. જેમ નિર્જળા એકાદશીમાં પાણી કે પાણી ધરાવતા પદાર્થો (દૂધ-જ્યુસ વગેરે) ન લેવા એવું ત્રણ મહિના સુધી ફેમીલીની એકપણ વાર્તા ન લખવી, સહુ કોઈ એવું વ્રત લો. એ જ રીતે આપણે કંઈ રોજરોજ પ્રેમમાં નથી પડતા, તો પછી આટલી બધી પ્રેમકથાઓ પણ શા માટે? ફેમીલી ઉપરાંત પ્રેમની વાર્તાઓ પણ ન લખવાનું ત્રણ મહિનાનું વ્રત લો. બીજા કેટલા બધા વિષયો મોજુદ છે, જેમ કે -- આપણી ભાષામાં કોઈ એક શહેરની કે આપણા દેશની કે કોમની કે આર્થીક સમસ્યાઓની વાર્તા છે જ નહિ. નવા વાર્તાકાર તરીકે એવું થઇ શકે કે, વાર્તા શરુ કરતી વખતે ખબર ન પડે કે એ ક્યાં સુધી જવાની છે. દાખલા તરીકે, સમીરાની 'સિગ્નલ વગરની જિંદગી'માં એવું હોઈ શકે કે લખવાનું શરુ કરતી વખતે સમીરાને એના પરિવેશનો વ્યાપ વૈશ્વિક સ્તરે પહોચી જશે એ ન પણ ખબર હોય. પરંતુ લખાયા પછી તો વાર્તા ક્યાં પહોચી છે એ તો ખબર પડે અને ત્યારે તેમાં નિર્દયીપણે કાપકૂપ કરવાની કે આખી વાર્તા ફાડી નાખવાનું જીગર રાખવું પડે.

સમીરા: આપણા દેશના ઇકોનોમિક્સ કે પોલીટીક્સ વિષે લખવા જતાં, એ વાર્તા નિમ્ન માધ્યમ વર્ગના દુખની ગાથા બનીને રહી જવાની અને ચીલાચાલુ નીપજવાની કેટલી બધી શક્યતા...

રાજુ: હા, પણ આપણે એવું કરવાની કે થવા દેવાની કોઈ જરૂર નથી. અલબત્ત, આપણે લખશું એ બોરિંગ નહિ જ બનવા દઈએ એટલી સમજ / સજ્જતા તો ધરાવીએ જ છીએ.


અને જ્યારે અલગ કે નવું લખો એમ કહેવામાં આવે ત્યારે બીજા ગ્રહની જ વાત કરવી એવું કઈ જરૂરી નથી. માત્ર તમારી વાર્તાનું વિશ્વ (શાબ્દિક અર્થમાં નહિ) થોડું અલગ કરો એ એક રસ્તો છે જ. પણ એ એકમાત્ર રસ્તો નથી. ટી.વી. પર આવતી હિન્દીમાં ડબ કરેલી સાઉથ ઇન્ડિયન ફિલ્મોમાંથી ઘણું શીખવા મળે તેમ છે. ફિલ્મો તરીકે એ સારી નથી પણ બોલીવુડ કરતા તો સારી તેમજ હોલીવુડ કરતા પોતીકી લાગે તેવી હોય છે. તેમનું ઓડીયન્સ ઘણે અંશે ગ્રામીણ છે અને એટલે ઘણી ફિલ્મો ગ્રામ્ય પરિવેશમાં કે નાના શહેરોમાં આકાર લેતી હોય છે. પરંતુ તેઓ ફિલ્મોમાં તત્કાલીન સમાજ કે રાજકારણ લેતાં ખચકાતા નથી. તેમના હીરો, સામાન્ય માણસ હોવા છતાં ચૂંટણી લડે છે. દાખલા તરીકે એક ફિલ્મમાં, એક અતિશય પ્રામાણિક અને નિષ્ઠાવાન સરકારી કર્મચારી છે જે અમુક પુલ બનાવવાનો પ્રોજેક્ટ પાસ નથી થવા દઈ રહ્યો. એનું નાક દબાવવા રાજકારણી વિલન તેની પત્નીનો અકસ્માત કરાવે છે જેથી તેનું તત્કાલીન ઓપરેશન કરાવવું પડે. વિલનનો શહેરની બધી હોસ્પિટલ પર કબજો છે, જેનો ઉપયોગ તે પેલા ઓફિસર પાસે સહી કરાવવા માટે કરે છે. હવે, એ ઓફિસરનો દીકરો ફિલ્મનો હીરો છે અને તેનાથી સહન નથી થતું કે તેની મા ની આવી હાલત કરીને કોઈ તેના બાપને તેમના આદર્શ પરથી ડગાવે. એટલે તે રાજકારણીની જ ગાડી લઈને પોતાના બાપનું જ અપહરણ કરે છે - જેથી એક તેનો બાપ સહી ન કરી શકે અને બે સીસી.ટીવી.માં ઝડપાયેલી રાજકારણીની ગાડીને લીધે તેના પર જ આરોપ આવે. આમ થવાથી ના છૂટકે પેલા રાજકારણીએ જાતે હોસ્પિટલ જઈ ને પોતે અટકાવેલું ઓપરેશન પૂરું કરાવવું પડે...


આમાં વાર્તા તરીકે એવું કઈ ઓહોહો નથી પરંતુ આ રીતની સિચ્યુએશન ગુજરાતી વાર્તામાં નથી આવતી. આપણા પ્રશ્નો વિષે આપણે વાત નથી કરતા. ચીલાચાલુ નિમ્ન માધ્યમ વર્ગની જિંદગી સાથેની રોજીંદી જંગનો આશરો લીધા સિવાય પણ સાંપ્રત વાત કરી શકાય છે. ગુજરાતી વાર્તામાં હીરો તેના વિસ્તારની સમસ્યાને લઈને મ્યુનીસીપલ કોર્પોરેટર સામે કેમ ઉભો ન રહી શકે? આપણી ભાષામાં અત્યારની વાત લખનારા લોકો ક્યાં છે? અને જો છે તેમને વાંચવા ક્યાં? તેની માટે કોઈ પ્લેટફોર્મ પણ નથી. એટલે જ આપણે ભગીની ભાષાઓ પાસે જવું રહ્યું. હિન્દી - મરાઠીમાં આજની તારીખે આજની વાત લખનારા લોકો છે. જ્યારે આપણી વાર્તાઓમાં સમય કે સ્થળ ક્યાંય દેખાતા જ નથી. માન્યું કે કાલાતીત હોવું એ સારા સાહિત્યનું એક લક્ષણ છે પરંતુ માત્ર સ્થળ-કાળના ઉલ્લેખનો છેદ ઉડાવીને એ સિદ્ધ થઇ જાય એવું નથી. દરઅસલ, વાર્તા વાંચીને તે ૨૦૧૭ના મુંબઈની વાર્તા છે એ જો ન ખબર પડે તો એ તેની મર્યાદા છે. ઉદાહરણ-પુનરાવર્તન-દોષ વહોરી લઈને પણ, દુષ્યંત કુમારને યાદ કરવા રહ્યા. "મૈ જિસે ઓઢતા બિછાતા હું વહી ગઝલ આપકો સુનાતા હું". અહી, એક પ્રતિદલીલ ઉઠે છે કે, આપણે જે જીવીએ છે એ લખવું અને અલગ પરિવેશ લાવવા એ બંને સાથે કેવી રીતે શક્ય બને? ઉપરાંત જે જોયું - અનુભવ્યું જ ન હોય એ વિષે કેવી રીતે લખી શકાય? સુત્રધાર એક હોલીવુડ ફિલ્મનો દ્રષ્ટાંત આપે છે કે, એક નવો અભિનેતા અને બીજો અનુભવી અભિનેતા એક સીન શૂટ કરી રહ્યા હતા જેમાં હાંફતા હાંફતા એન્ટ્રી લેવાની હતી. નવા કલાકારે અડધો માઈલ દુરથી ભાગીને સીનમાં એન્ટ્રી લીધી જેની પર જુના કલાકારે કહ્યું કે કેમ તેને એક્ટિંગ નથી ફાવતી? મેથડ એક્ટિંગ અને કેઝ્યુઅલ એક્ટિંગ બંને રીત છે જ અને બંને પોતપોતાનું સ્થાન ધરાવે છે. કાફ્કા કોઈ દિવસ ચીન ગયો ન હોવા છતાં 'ધ વોલ' નામની ચીની દીવાલ પર નવલકથા લખી ચુક્યો છે. એટલે મુદ્દો એ નથી કે પરિવેશની દ્રષ્ટીએ અજાણ્યા પ્રદેશમાં જવું કે જાણીતામાં રહેવું. મુદ્દો એ છે કે અત્યાર સુધી લખ્યું હોય એનાથી અલગ લખવાની સતત કોશિશ કરતા રહેવી. અને નવો પરિવેશ તેનો એક રસ્તો હોઈ શકે. કોશિશ કરતા કરતા જ કંઇક એવું મળી આવે કે જે અણખેડાયેલું હોય અને આપણે એ રાજ્ય પર કબજો જમાવી શકીએ. મુદ્દો એ છે કે કમ્ફર્ટ ઝોનથી બહાર આવવું. મુદ્દો એ છે કે પ્રેડીક્ટેબલ બનતા બચવું. ટાસ્કના ઉત્તરોમાં સમીરા, નેહા, પરાગ, તુમુલ વગેરેના નામની ચાડી તેમના લખાણ ખાઈ રહ્યા હતા, જે લેખક માટે ખતરનાક છે. જેમ ફેમીલી કે પ્રેમકથાના એક જ વર્તુળમાં વારંવાર ચક્કર માર્યા કરવાથી કોઈ ફાયદો નથી તે જ રીતે અલગ લખવા ખાતર ચિત્રવિચિત્ર પરિવેશમાં ડોકિયું કર્યા કરવું અને પાત્ર સાથે કનેક્ટ જ ન થવાય એવું બને, તે પણ એટલું જ ફિઝૂલ. અંગ્રેજી કહેવત, "ડાન્સ એસ ઇફ નો વન ઈઝ વોચીંગ યુ" (નાચવું એમ જાણે કોઈ તમને જોવાવાળું છે જ નહિ), વાર્તાલેખન માટે પણ લાગુ પડે છે. તમારા વાચકને શું ભાવશે કે પચશે એ વિચારીને લખવું (સાહિત્યિક-સામાજિક) સ્વાસ્થ્ય માટે નુકસાનકર્તા છે. એમ કરવા માટે ગુજરાતી છાપાં છે જ. તેમાં આવતી છૂટક કે કોલમની વાર્તાઓ કદીયે ન વાંચવી. કારણકે આપણે વાચક નહિ પણ લેખક છીએ. સમીરાની 'સિગ્નલ વગરની જિંદગી' મને ન સમજાઈ એમ કહીને એને પડતી મુકવી એવી સાહ્યબી આપણી પાસે નથી. હા, વાંચીને ન ગમી એ અલગ વાત. પણ તેનુંય કારણ હોવું ઘટે. સૂત્રધારનો વાર્તાલેખન-વાંચન વિશ્વમાં પ્રવેશ જ વાર્તા ન કેમ સમજાય એ ચેલેન્જ ઉકેલવા સાથે થયો હતો. મધુ રાયની 'ધારો કે..' વાર્તા જેમાં ત્રણ મિત્રોની વાત છે. એક જન્મ્યો જ નથી, બીજો ગર્ભમાં જ મૃત્યુ પામ્યો અને ત્રીજો જન્મીને પૃત્યુ પામ્યો - અહીંથી વાર્તા શરુ થાય છે અને પાંચ પાના સુધી ચાલે છે. ગુજરાતીમાં જ લખી હોય તો ન કેમ સમજાય, એ ચુનોતીને લઈને સુત્રધાર વાર્તાઓ વાંચતા રહ્યા અને સમજણ વધતી રહી.

અહી સમીરાની વાર્તા વિષે ચર્ચા કરવાનું કહી સુત્રધાર ચાય સમોસા બ્રેક જાહેર કરે છે. બ્રેક દરમિયાન સમીરા, થોડા મોડા આવેલા રાજુલ-કુસુમને અભ્યાસક્રમ બાબતે સમજાવે છે. સમોસા સૌજન્ય : પરાગ જ્ઞાની, અને થેપલા પુરવણી : યામિની પટેલ. ચા વાળો પરાગ ગ્યાનીના શબ્દોમાં આ શિબિરનો "સાઈડ એક્ટર" હતો (તેમનો સંપૂર્ણ મીની અહેવાલ અંતમાં મુક્યો છે).

ટોપિક એક : વાર્તા - મૂળ, થળ અને પાંદડાં

બ્રેક પછી અભ્યાસક્રમનો પહેલો વિષય શરુ કરવામાં આવ્યો: સત્તરમી સદી સુધી મોટાભાગનું સાહિત્ય અથવા ધર્મ આધારિત હતું અથવા નીતિ આધારિત હતું. ધર્મ આધારિત એટલે કે ધાર્મિક ગ્રંથો. એમાંથી લેખક તરીકે આપણે મહાભારત વાંચવું રહ્યું, અને એ જ અર્થમાં આ નસીહત આપવામાં આવી રહી છે કે જે અર્થમાં વિશ્વસાહિત્ય વાંચવાનું કહેવામાં આવતું હોય છે. કેમ કે એમાં આવતી ઉપકથાઓમાં આદર્શ કથા કે વાર્તાના બધા તત્વો મોજુદ છે. દાખલા તરીકે યક્ષપ્રશ્ન વાળી કથા. પ્રશ્નના જવાબ પર પાત્ર જીવશે કે નહિ એ નક્કી થાય એમાં ડ્રામા, ટ્રેજેડી, કોમેડી બધું જ છે. અને આજની તારીખે યક્ષપ્રશ્ન મહાવરાની જેમ વપરાય છે એટલી એ કથાઓની મહત્તા છે. એક સ્ત્રી સામાજિક સ્વીકૃતિ સાથે એક કરતા વધારે પુરુષો સાથે શારીરિક સંબંધ રાખી શકે એ તેના સમયથી કેટલી આગળની વાત છે કે હજુ આજેય આપણે ત્યાં નથી પહોચી શક્યા. ઉપરાંત ગે-લેસ્બિયન-ટ્રાન્સજેન્ડર વગેરેની વાતો અને તેમના સંબંધોની વાતો પણ તેમાં આવે છે. મહાભારત પછી ગ્રીક માઈથોલોજી પણ વાંચવી રહી. માનવ સંબંધના અને માનવ શરીરના મુદ્દાઓના અલગ જ વિસ્તારમાં તેમણે ખેડાણ કર્યું છે. ઈડિપસ અને ઇલેક્ટ્રા કોમ્પ્લેક્સ જેવી બાબતો તેમણે સમાવી છે. સત્તરમી સદી સુધી આપણે ત્યાં મૌખિક સાહિત્યની પરંપરા હતી. પ્રેમાનંદ જેવા માણભટ્ટ કૃષ્ણ-સુદામાની અને અન્ય ધાર્મિક / પૌરાણિક કથાઓ ગાતા-સંભળાવતા. પછી પ્રિન્ટીંગ પ્રેસનો આવિષ્કાર થયો અને એ સાથે બીજા પચાસ સાહીઠ વર્ષોમાં છાપેલા સાહિત્યનો વ્યાપ વધતો ચાલ્યો. જેને પ્રતાપે ઘણાં છાપાં-મેગેઝીનો આવ્યા અને પોતાની સાથે સારું અને ખરાબ બંને પરિબળો લઇ આવ્યાં. સારી બાબતમાં એક એ કે તેમને થોકબંધ માલ જોઈતો હતો અને સમાચારો છાપ્યા પછી પણ તેમને સામગ્રી જોઈતી હતી તે માટે ફિક્શનનો આશરો લીધો. માણભટ્ટ પ્રકારના કોઈને કહ્યું હશે કે અમને તમારી મહાભારતની વાર્તા આપો પણ આમારી મર્યાદા છે એટલે આટલા જ શબ્દોમાં અમને એ જોઇશે. અને અહી જ ટૂંકી વાર્તા પ્રકારનો જન્મ થયો. એ લખવાવાળામાં અમુક લેખક હતા અને અમુક નહોતા નહોતા પણ યોગ્ય વળતર અને ખ્યાતી હોય તો બીનલેખક પણ લખી નાખતા હોય છે. જેમ લખતા ગયા તેમ લોકોને એ ફોરમેટ સમજવા લાગ્યું. શરૂઆત અને અંત રોચક બનાવવું, મધ્યમાં બધો માલ ભરવો વગેરે. એવામાં એડગર એલન પો એ આધુનિક કવિતાનું મૂળભૂત માળખું કે વ્યાકરણ તૈયાર કર્યું અને તે એટલું સરસ હતું કે ટૂંકી વાર્તા માટે પણ બંધબેસતું આવ્યું. પછીથી તેમણે ટૂંકી વાર્તા માટે પણ આવું મૂળભૂત માળખું અને વ્યાકરણ તૈયાર કર્યું. તેના શિષ્યો એ અનુસરવા લાગ્યા અને સારું લખવા લાગ્યા એ દોર ઓ'હેન્રી સુધી ચાલ્યો. બ્રિટનથી શરુ થયેલ આ પ્રકાર અમેરિકા, રશિયા અને આખા વિશ્વના અનેક દેશોમાં પ્રચલિત થયો. એક ટ્રીવીયા - ચેખોવ ડોકટર હતો અને તે વધારાની આવક માટે વાર્તાઓ લખતો.



યામિની: તો શું એ જમાનામાં ઓ'હેન્રી - ચેખોવ વગેરે માત્ર પ્રોફેશનલી / પૈસાર્થે જ લખતા અને તેમને કળા સાથે કોઈ નિસ્બત નહોતી?

રાજુ: કળા અને અર્થનું સહજીવન કેમ ન હોઈ શકે? ઓ'હેન્રી - ચેખોવની વાર્તાઓ પ્રોફેશનલી જ લખાઈ હોવા છતાં એમાં કળાના તત્વો ખૂટે છે એમ કોઈ ન કહી શકે. પૈસા માટે લખાયેલી વાર્તામાં કલાત્મકતા ન હોય કે કળા ખાતર લખાયેલી વાર્તા દુર્બોધ જ હોય એવું જરૂરી નથી.

સંજય: જેમ એડગર એલન પો એ અંગ્રેજીમાં વાર્તાનું વ્યાકરણ ઘડ્યું તેમ ગુજરાતીમાં કે અન્ય ભારતીય ભાષાઓમાં કોણે કર્યું છે?

રાજુ: કોઈએ નથી કર્યું. અને કેમ એ એક પ્રશ્ન છે. જો ગુજરાતીમાં એવું કઈ શોધવું હોય તો બધા વિવેચનો વાંચી જવા અને એમાં જે-તે વાર્તા બહુ ખરાબ છે એના કારણોમાંથી સારી વાર્તામાં શું હોય અને શું ન હોય એ પકડાશે.

યામિની (અગાઉની વાતનું પુન:અનુસંધાન બાંધતા): આઇરની એ છે કે, છાપાંના જે માધ્યમથી ટૂંકી વાર્તા નિષ્પન્ન થઇ એ જ છાપાંમાં આજે આવતી વાર્તાઓ ...?

રાજુ: એનું કારણ છે. રાધર પેટર્ન છે. ટેલીવિઝનના શરૂઆતના દિવસોમાં એટલી સુંદર સીરીયલ આવતી પણ આજે કોઈને સાહિત્યિક સંદર્ભો માટે ટી.વી. જોવાની સલાહ નહિ જ આપવામાં આવે. છાપાની વાર્તાઓનું પણ એવું જ થયું છે. ઉપરાંત પહેલા છાપા એ એકમાત્ર મીડિયા હતું. આજે વાર્તાએ ટી.વી., ફિલ્મ, ઈન્ટરનેટ જેવા અનેક માધ્યમો સામે કોમ્પીટીશનમાં ઉભા રહેવાનું છે.

જયશ્રી: હું સિત્તેરના દાયકાના ઉત્તરાર્ધમાં જાહેર લાઈબ્રેરીમાં કામ કરતી ત્યારે દિવસમાં બસ્સો બસ્સો લોકો પુસ્તક બદલાવવા આવતા. અમને તેમને સંભાળવા અઘરા પડતા. અને આજે ...?

બીજો એક આપણી દરિદ્રતાનો મુદ્દો એ કે આપણે અન્ય ભાષાઓની અનુવાદિત વાર્તાઓ વાંચીએ છીએ પણ ગુજરાતીનો અન્ય ભાષામાં અનુવાદ કરે એવા એકેડેમિક ઝોક ધરાવતા લોકોની કમી છે આપણી પાસે.

આજની વાર્તાઓ અને વાચકો વિષેની નિરાશા ઉત્પન્ન કરનારી ચર્ચા બાદ પહેલો ટોપિક સમાપન તરફ વધે છે. સુત્રધાર કહે છે, ખેર આ છે ટૂંકી વાર્તાની લાંબી ઉત્ક્રાંતિના ટૂંકા ઈતિહાસનો કરુણ વર્તમાન. અને કોઈ ઉધ્ધારક આવીને આ પરિસ્થિતિ બદલવાનો નથી. આપણે જ્યારે સમજીએ છીએ તો આપણે એ બદલવા પણ પ્રયત્નો કરવા પડશે. અને એ માત્ર આ બાર-પંદર લોકો મળીને બાર શિબિર કરશે એનાથી નહિ થાય. બારમી શિબિર પછી શું? લેખક તરીકે તમારી દિશા કઈ? આજે એવો જમાનો આવ્યો છે કે આપણી શાદીમાં આપણે જ આપણો ઢોલ પીટવાનો છે, આપણી મહેંદી મુકવાની છે, આપણે જ નાચીને દુલ્હાને આંગણે પહોચી જવાનું છે. માત્ર મમતા પર નિર્ભર રહીને કઈ વળવાનું નથી. એ પણ રાજુ મોકલાવે ત્યારે મોકલશું એ નહિ પાલવે. આપણને ખબર છે કે નવનીત કે પરબ જલ્દીથી નવોદિતોની વાર્તા નથી સ્વીકારતા પણ આ ગ્રુપના છ સભ્યો છ મેગેઝીનમાં મોકલશે તો વરસને અંતે દરેકમાં અને દરેકની કમસે કામ એક તો છપાઈ જ ગઈ હશે. છ વાર્તાઓ લાખો કે બાર લખો અને છ કે બાર અલગ અલગ મેગેઝીનમાં મોકલાવતા રહો. હિન્દી અનુવાદ કરો અને હિન્દી મેગેઝીનમાં પણ મોકલો. જો તમારું નામ એકાધિક જગ્યાએ દેખાશે તો જ વાચકો અને સંસ્થાપકોની નજરમાં આવશો. સામેથી તમારી ડીમાંડ આવવી જોઈએ એવી પરિસ્થિતિ નિર્માણ કરવાની છે. મેગેઝીન ઉપરાંત આપણા બ્લોગ માટે પણ બધા એક એક વાર્તા લખો. આ જ સાચો રસ્તો છે એમ વાત નથી. પરંતુ અત્યારે આ રસ્તો દેખાય છે. અન્ય રસ્તાઓ પર વિચારણા ચાલુ છે.

સર્વે સભ્યોને કઈ રીતે પબ્લીશ થવું એ વિષેના આઈડિયા આવતી શિબિરમાં લઈને આવવા અનુરોધ છે.


અંતે કિશોરભાઈ એક અગત્યનો, વિચારણીય મુદ્દો મુકે છે. સાહિત્ય સંસદ સાન્તાક્રુઝમાં એક બેન પોતાનું પુસ્તક સહુ કોઈને બતાવતા હતા અને જેને પસંદ પડે તેને ભેટ આપી રહ્યા હતા. રાજુએ એ પુસ્તક માટે પૈસા ઓફર કર્યા જેનો પેલા બેને ઇનકાર કર્યો. પરંતુ રાજુએ જો એ પૈસા ન લે તો પુસ્તક નહિ લે એમ કરીને તેમને પૈસા આપ્યા જ. આ વાત કરવાનું કારણ એ કે, આપણે આપણું પુસ્તક ચેરીટીમાં ક્યારેય આપવું નહિ એ એક લેખક તરીકે ગાંઠ બાંધવાની વાત છે. તેને લીધે લોકોને માટે એનું મુલ્ય ઘટી જાય છે. ભવિષ્યમાં જો અને જ્યારે જેમનું પણ પુસ્તક થાય તેમણે આ વાત ખાસ ધ્યાનમાં રાખવી. તમારા સાસુ-સસરા-દેરાણી-જેઠાણી-મિત્રો વગેરે જેને પણ પુસ્તક આપો તેમની પાસેથી પુસ્તકની કિંમત લઇ લેવી.



આ પછી કિશોર પટેલે તેમની વાર્તા 'સુમન રમત રમતી હતી?'નું રીવીઝન માટે પઠન કર્યું કેમ કે, કોઈ એક સભ્યએ એ વાર્તાને સુમનના એન્ગલથી લખી હતી. વાર્તાનું નામ 'રમત નહોતી રમવી પણ...' જેનું પઠન સ્ટેજ કલાકાર મીના પુરાણીએ કર્યું. આ દરમિયાન કિશોરભીની પુત્રી પીનાકી પણ આવી ગઈ હતી. વાર્તા સહુને ખુબ ગમી. જો મૂળ વાર્તા ન ખબર હોય તો પણ, પોતાના પગ પર સ્વતંત્રપણે ઉભી રહી શકે એવી આ વાર્તા. તેમાં લેખક મૂળ વાર્તાના દરેક મોડ પર સુમનના પગલે બખૂબી ચાલ્યા છે. ઉપરાંત પોતાની મૌલિક સર્જનાત્મકતાનો પણ સંયમપૂર્વક પરચો આપ્યો છે. સ્વાભાવિક છે પ્રથમ પુરુષની જગ્યાએ પ્રથમ સ્ત્રીમાં વાર્તા કહેવાઈ હોઈ તેનો ગ્રાફ અલગ છે. પરંતુ તે વાર્તાની ખામી નહિ પણ લેખકની સજ્જતા દાખવે છે. સહુ સભ્યોએ લેખક કોણ છે એ ગોતવાનું હતું. અમુક લોકો નેહા રાવલ પર દાવ લગાવી રહ્યા હતા જ્યારે અન્યો કિશોર પટેલ પોતે જ છે એમ ગણતરી માંડી રહ્યા હતા. અંતે સુત્રધારે પેપર બતાવતા ખભર પડી કે એ નેહા જ છે. કુસુમે નેહાને ફોન જોડ્યો અને સહુએ તેમને અભિનંદન આપ્યા ને છુટા પડ્યા.



દર વખતની જેમ આ વખતે પણ એક બીનગુજરાતી રસિક શિબિરમાં શરૂઆતથી છેલ્લે સુધી ઉપસ્થિત રહ્યા. હિન્દી ભાષાના પ્રિન્ટ મીડિયાના પત્રકાર લોકમિત્ર ગૌતમ "આવી શિબિરમાં થાય છે શું..?" ની ઉત્સુકતાથી આવ્યા હતાં અને ખુશ થઇ ગયા. શિબિર વીત્યે એમનો મત હતો કે “હાલ મોટાભાગનું કોમ્યુનીકેશન ડીજીટલ થઇ રહ્યું છે તે સ્થિતિમાં સાહિત્ય ને સર્કિટમાં રાખવાના કે રચવાના આવા [ શિબિર જેવા ] પ્રયાસોનું અદકેરું મુલ્ય છે".

[ તુમુલ બુચ ]

નોંધ: ટાસ્ક એકના ઉત્તરો વાંચવા હોય તેમની માટે આ રહી લીંક -- 

૧] સમય સાથે સમજૂતિ = પ્રફુલ્લ આર શાહ, જડ–ચેતન [ હરકિશન મહેતા ] ની તુલસી.
૨] હશે નામ એનું વિસ્મય = વ્રજેશ દવે, મીરાં યાજ્ઞિકની ડાયરી [ બિંદુ ભટ્ટ ] ની મીરાં.
૩] પ્રીતિ જરીવાલા = ઉત્તર પોસ્ટ ન થઇ શક્યા કારણકે એમણે ઉત્તર પીડીએફ ફોર્મમાં મોકલેલા જે ફેસબુક સ્વીકારતું નથી. અને પ્રીતિ શહેરમાં ન હોવાથી એમની પાસેથી સ્વીકૃત આવૃત્તિ મેળવી ન શકાઈ.
૪] એક અનામ સંબંધ = શ્રદ્ધા ભટ્ટ, ગુજરાતનો નાથ [ ક.મા મુનશી ] ના કાક.
૫] જીંદગી એટલે = ચેતન ગજ્જર -જનમટીપ [ ઈશ્વર પેટલીકર ] ની ચંદા.
૬] દરિયાખેડુ = સંજય ગુંદલાવકર, ભદ્રંભદ્ર, [ રમણ ભાઈ નીલકંઠ ] ના ભદ્રંભદ્ર.
૭] સ્વ ની શોધ = નેહા શાહ, માનવીની ભવાઈ [ પન્નાલાલ પટેલ ]ની રાજુ.
૮] સિગ્નલ વગરની જિંદગી = સમીરા પાત્રાવાલા, કલ્પતરુ [ મધુ રાય ]ના કિરણ કામદાર.
૯] ચલ કહીં દૂર નીકલ જાએ =પરાગ જ્ઞાની, પ્રિયજન [ વીનેશ અંતાણી ]ના દિવાકર.
૧૦] લટકેલો માણસ = નીરજ કંસારા,સમયદ્વીપ [ ભગવતી કુમાર શર્મા ]ના નીલકંઠ.
૧૧] ઓછાયા = મીના ત્રિવેદી, ફેરો [ રાધેશ્યામ શર્મા ] ના નાયક.
૧૨] ચંદન ટી કોર્નર = કિશોર પટેલ,વેળા વેળાની છાંયડી [ચુનીલાલ મડિયા]ના કિલા કાંગસીવાળા.
૧૩] વિચારવું એ મગજનો કર્મસિદ્ધ અધિકાર છે = રાજુલ ભાનુશાળી, બત્રીસ પુતળીની વેદના [ ઈલા અરબ મહેતા]ની પુતળી.
૧૪] સપનાં અને સંસ્કારો = તુમુલ બુચ, ફોકટલાલનો વરઘોડો [ આબિદ સુરતી ]ના ફોકટલાલ.
૧૫] ઉંગતા લેખકને પત્ર= નેહા રાવળ, અમે બધાં [ જ્યોતીન્દ્ર દવે – ધનસુખલાલ મહેતા ]ના “હું”.

પરાગ ગ્યાનીની નોંધ:

કાલની શિબિરનો સપોર્ટીંગ એકટર ચા-વાળો હતો. આટલી સરસ ચા અડધો પોણો ડઝન વાર પીવાથી બેકડગ્રાઉન્ડમાં મેટ્રોના ખોદકામ અને ટ્રાફિકના અવાજો સહ્ય થયાં.
કહેવાનું જે મારાથી રહી ગયું તે એટલું જ કે કાલનું રાજુનું કાળું શર્ટ મસ્ત-મજેનું હતું.
જ્યાં બેઠક થઇ ત્યાં બાળા સાહેબ ઠાકરેની છબિ સતત સૌને જોઇ રહી હતી, એમનું હૃદય તો કલાકારનું જ ને ? જોકે ખાસ તો રાજુએ સાઉથની પોલિટીકલ વિષયની ફિલ્મની વાત કરી ત્યારે એમના કાન સરવાં થઈ ગયા હતાં. . 😂😂
ગુરુ દરેક શિષ્યને એની ઔકાત મુજબ સલાહ આપે એ મુજબ રાજુએ સૌને વાર્તામાં ફેમિલી સિવાયના વિષયોનું ખેડાણ કરવા સૂચન કર્યું જ્યારે તુમુલને હવે ફેમિલી વિષય પર જ લખવા કહી હસતાં હસતાં પૂછ્યું, "કેમ ડિકરાં ! તું તારા ફેમિલીને નથી ચાહતો ? " 😂😂😂
નિરજે એની લખેલ પ્રતીબિંબ વાર્તાનું રસાળ અને ખાસ તો એના બૂલંદ અવાજે પઠન કર્યું. આ નીરજ કંસારા ચોક્કસ માઇક ગળી ગયો હશે- પણ આજના અવાજો વચ્ચે એ લેખે લાગ્યું.
આવનારી બાર શિબિરમાં વાર્તાને લગતાં બાર વિષય પર શાસ્ત્રીય અભ્યાસક્રમ રાજુએ સૂચવ્યો તે સૌએ સંમતિ આપી વધાવ્યો. વાર્તાનું મૂળ, પાંદડા અને થડથી લીલી શરૂઆત કરવામાં આવી. નેહા રાવલે શિબિરમાં ગેરહાજર રહી હાજર રહેવાનો ઈલમ બતાવ્યો. કિશોર પટેલની વાર્તા 'સુમન રમત રમતી હતી ?' નો એમણે સુમનના પરિપેક્ષ્યમાં વાર્તા શિબિરને લખી મોકલી જેનું મીના 'પુરાણી' (=પુરાણ વાચનાર)એ સરસ પઠન કર્યું. વાર્તા જાણે કિશોર પટેલે જ લખી હોય તેવો અંદેશો એની કાબેલ કલમનો પુરાવો બની ગઈ ! હવે બાકી ધોધમાર વરસાદ તુમુલ બુચ તરફથી.



આગળ વાંચો »

Friday, 17 February 2017

કહેવત પાછળની વાર્તાઓ

કહેવત પાછળની વાર્તા (1):
કહેવત: "સિદ્દી ભાઈને સિદ્દકાં વહાલા."
સિદ્દી નામની પ્રજાતી જુનાગઢ પાસે ઝઘડીયા ને બીજી બે ચાર જગ્યાએ ગુજરાતમાં વસે છે. એમના બાળકોને સિદ્દકાં કહેવાય.
જુનાગઢના નવાબને એક સિદ્દી ગુલામ હતો એ બહુ બુદ્ધિશાળી હતો. એની પર ખુશ થઈને નવાબે એને પોતાનો વજીર બનાવ્યો.
એકવાર નવાબને પોતાના શાહજાદાને જોઈને વિચાર આવ્યો કે મારા રાજમાં મારા શાહજાદા જેટલું સુંદર બીજું કોઈ બાળક હશે? એમણે પોતાની રાણીને આ સવાલ કર્યો તો રાણીએ કહ્યું,"દરેક
મા-બાપને પોતાનું બાળક જ સુંદર ને વહાલું લાગે. પછી ભલે ને અસુંદર હોય." નવાબ એ વાત માનવા તૈયાર નહોતા.
એટલામાં વજીર ત્યાં આવ્યા એટલે નવાબે એમને આ પ્રશ્ન પૂછીને જુનાગઢ રાજના સૌથી સુંદર બાળકને શોધવાનું કહ્યું. વજીરે એ માટે એક મહિનાનો સમય માંગ્યો. બીજા દિવસે સિદ્દીએ ઢંઢેરો પીટાવી અલગ અલગ વિસ્તારના બાળકોને લઈ મા-બાપને એક જગ્યાએ ભેગા થવાનો આદેશ કરી વારા ફરતી જોવા માંડ્યા પણ એને કોઈ બાળક સુંદર લાગે જ નહીં. એમ કરતાં મહિનો પૂરો થવા આવ્યો. કાલે નવાબને શું જવાબ આપીશ એની ચિંતામાં એ માથે હાથ દઈને બેઠો હતો ત્યાં એની પત્નીએ પૂછ્યું કે, શું ચિંતા છે? એટલે સિદ્દીએ પત્નીને પોતાની સમસ્યા જણાવી. તેની પત્નીએ એમના નાના બાળકને સામો ઊભું કરીને કહ્યું,"આ તે કાંઈ સમસ્યા છે? આખા રાજ્યમાં આપણા બાળકથી સુંદર બાળક બીજું કોઈ નહીં હોય!"
સિદ્દીને ય પોતાના દીકરાને જોઈને વહાલ ઊભરાયું ને એમ થયું કે હું ય ખરો છું ને, સહુથી સુંદર બાળક તો મારા ઘરમાં જ હતું ને આખા ગામમાં ગોતતો ફરું છું!
બીજે દિવસે એણે નવાબ આગળ પોતાના દીકરાને સર્વ શ્રેષ્ઠ સુંદર બાળક તરીકે પ્રસ્તુત કર્યો. નવાબને જવાબમાં શાહજાદો જ સહુથી સુંદર બાળક છે એમ સાંભળવું હતું પણ સિદ્દીને પોતાનો પુત્ર જ સુંદર લાગ્યો એટલે એના પરથી કહેવત પડી કે "સિદ્દીભાઈને સિદ્દકાં વહાલાં". અર્થાત દરેક
મા-બાપને પોતાનું બાળક કાળું, ગોરું, સુંદર,અસુંદર જેવુ હોય તેવું પણ સર્વથી વધુ સુંદર લાગે છે.


કહેવત પાછળની વાર્તા (2)
કહેવત: "ભેંસ ભાગોળે, છાશ છાગોળે ને ઘરમાં ધમાધમ."
એક વખત એક ગામમાં બે ભાઈઓ રહેતા હતા.
ભગો અને જગો.
બન્યું એવું કે બાજુના ગામના પટેલ ભેંસ વેચવા માટે ફરતા ફરતા ગામની ભાગોળે આવ્યા.
અને આ વાત ફરતી ફરતી ભગા અને જગા પાસે આવી.
ભગો કે, "જગા, આપણી પાસે ભેંસ નથી. લેવી છે?"
જગો કે, "હોઉ, લઇએ. ને પછી એ ય ને એનાં દૂધ દોશું."
ભગો કે, "ને પછી એ ય ને એનાં દૂધ પીશું."
જગો કે, "એ ય તે પેટ ભરી ને પીશું."
ભગો કે, "ને તો ય પાછા વધશે."
જગો કે, "ને વધશે તો એના દઇ કરશું."
ભગો કે, "ને પછી એ ય ને એ દઇ ખાશું."
જગો કે, "એ ય તે પેટ ભરી ને ખાશું."
ભગો કે, "ને તો ય પાછા વધશે."
જગો કે, "ને વધશે તો એની છાશ કરશું."
ભગો કે, "એ ય તે પેટ ભરી ને પીશું."
જગો કે, "ને તો ય પાછી વધશે."
ભગો કે, "વધે જ નઈ ને..! હું બધી પી જઇશ"
જગો કે, "પણ તો ય જો વધી...."
ભગો કે, "ના કીધું ને..! વધશે નઈ..! હું બધી પી જઇશ."
જગો કે, "દૂધ પીધાં, દઈ ખાધાં, ને તો ય બધી છાશ પી જઇશ?"
ભગો કે, "હોઉ."
જગો કે, "શરમ કર, શરમ કર. તું તો માણસ છે કે પાડો?"
તે એમ કરતાં બે ય ઝગડ્યા.
ને ઝગડ્યા તે કેવા ઝગડ્યા?
ધમાધમ ઝગડ્યા.
તે આ જોઈ ને ગામનું કોઈ ડાહ્યું માણસ બોલ્યું,
"ભેંસ ભાગોળે, છાશ છાગોળે ને ઘરમાં ધમાધમ."
:D ;)


કહેવત પાછળની વાર્તા (3)
કહેવત: "કુંભાર કરતા ગધેડા ડાહ્યાં."
એક રાજા રસાલા સાથે ફરવા નીકળ્યો તેણે જોશીને પૂછ્યું આફત આવવાની સંભાવના ખરી? તેણે કહ્યું નામદાર સુખેથી પધારો. ટીપણું ખોલીને ગણતરી કરીને કહું છું "નિર્વિઘ્ને પરત અવાશે."
રાજા રવાના થતા હતા ત્યારે એક કુંભારે રાજાને અરજ કરી. "નામદાર જશો નહિ ભયંકર વરસાદ આવશે હેરાન થઈ જશો."
રાજા કહે,"જોશીની સલાહ લીધી છે. કંઈ નહિ થાય."
રસાલો જંગલમાં પ્રવેશે તે પહેલા ધોધમાર વરસાદ તૂટી પડ્યો. મહામહેનતે બધા પાછા ફરી શક્યા.
બીજા દિવસે રાજાએ દરબાર ભરીને હુકમ કર્યો,
"જોશીનું સ્થાન કુંભારને આપવામાં આવે છે."
કુંભાર મુંજાયો રાજાને વિનંતિ કરી,"હું તો
અજ્ઞાની છું." રાજાએ કહ્યું તે સચોટ આગાહી કરી છે મારે હવે બીજા પુરાવાની જરૂર નથી.
કુંભાર બોલ્યો "નામદાર, અમારા ગધેડા ખડતાલવા મંડે, ભુકવા મંડે, આકાશ સામે જુએ, બાંધ્યા હોય ત્યાંથી છુટવા જોર કરે ત્યારે અમે જાણી જઈએ કે 'વરસાદ થશે'. આપ નીકળ્યા ત્યારે મારા ગધેડા આવું કરતા હતા તેથી આમ કહેલું."
રાજાએ કહ્યું,"રાજના જોશી તરીકે કુંભારને બરતરફ કરી ગધેડાની નિમણુંક કરવામાં આવે છે."
ત્યારથી કહેવત પડી "કુંભાર કરતા ગધેડા ડાહ્યા!"


કહેવત પાછળની વાર્તા (4)
કહેવત : "પાપનો ઘડો ભરાઈ જવો કે ફૂટવો."
                   


કહેવત પાછળની વાર્તા (5)
કહેવત: "કોથળામાંથી બિલાડું કાઢવું."
એક વાણિયો જંગલમાંથી પસાર થતો હતો. રસ્તામાં તેને લૂંટારા મળ્યા. વાણિયા એટલે શાણી પ્રજા. તેણે લૂંટારાઓ પાસે એક દરખાસ્ત મૂકી : એમ કરીએ, હું તમને લોકોને આ રકમ ઉછીની આપું છું. એટલે તમે મને લૂંટ્યો નહીં ગણાય.
લૂંટારાઓને થયું આ તો આપણા હિતની વાત છે. એ જમાનામાં ઉછીનાં નાણાંની આપ-લે માટે કરાતા લખાણ વખતે વચ્ચે સાક્ષી હાજર રાખવામાં આવતો. જંગલમાં આવો કોઈ સાક્ષી મળે નહીં. આમ બધી રીતે વાત લૂંટારાઓના ફાયદામાં હતી.
લૂંટારાઓએ તો સાચાં નામઠામ લખાવ્યા. સાક્ષીમાં વાણિયાએ નજીકમાં ફરતો કાળો રાની (જંગલી) બિલાડો ગણાવીને તેને પકડીને પોતાના કોથળામાં પૂર્યો. થોડા સમય બાદ રકમ પાછી આપવાની વાત આવી એટલે લૂંટારાઓને કાજીનું તેડું આવ્યું. લૂંટારાઓ તો બેફિકર હતા. લૂંટ કરી નહોતી. બિલાડું સાક્ષીમાં કાંઈ બોલી શકે નહિ. આમ ઉછીનાં નાણાં લીધાની વાત સાબિત થાય તેમ નહોતું. વાણિયાએ નાણાં ઉછીનાં લીધાનું લખાણ રજૂ કર્યું અને સાક્ષીમાં તેની પાસેના કોથળામાંથી બિલાડું કાઢ્યું.
અસલ જંગલી બિલાડો તો તેણે ક્યારનો છોડી દીધેલો. આ તો પાલતુ સફેદ બિલાડી હતી.
તેને કોથળામાંથી બહાર કાઢતાંની સાથે લૂંટારાઓ બોલ્યા : ખોટું, આ તો સફેદ બિલાડી છે. પેલો તો કાળો બિલાડો હતો. આમ નાણાં લીધાની આડકતરી કબૂલાત થઈ ગઈ. વાણિયાને વ્યાજ સાથે રકમ પરત આપવી પડી અને આમ આ કહેવત પડી.


કહેવત પાછળની વાર્તા (6)
કહેવત: "વગર વિચાર્યું જે કરે, પાછળથી પસ્તાય."
ઘણાં વર્ષો પહેલાંની આ વાત છે. ઉજ્જૈન નગરીમાં એક બ્રાહ્મણ રહેતો હતો. એ સ્વભાવનો ઉતાવળીયો હતો અને નાની નાની વાતમાં ગુસ્સો કરવાની અને ધમાલ મચાવવાની એને ટેવ હતી. એની પત્ની એને ઘણી વખત સમજાવે પણ તેના સ્વભાવમાં ફરક પડતો ન હતો.
એક વખત તેની પત્ની નદી પર પાણી ભરવા ગઈ. તે જતાં જતાં તેના પતિને કહેતી ગઈ કે આપણું બાળક પારણાંમાં સૂતું છે તેનું તમે ધ્યાન રાખજો અને હું ન આવું ત્યાં સુધી તમે દૂર ખસતા નહિ.
બન્યું એવું કે જેવી બ્રાહ્મણી ગઈ કે તરત બ્રાહ્મણને તેના એક યજમાનનું તેડું આવ્યું. યજમાનને ઘરે કોઈ સારો પ્રસંગ હતો અને તે નિમિત્તે તેણે બધા બ્રાહ્મણોને સીધું-સામાન અને દાન-દક્ષિણા લેવા બોલાવ્યાં હતાં. બ્રાહ્મણને થયું કે જો હું જવામાં મોડું કરીશ તો મારા દાન-દક્ષિણા પણ અન્ય બ્રાહ્મણો લઈ જશે અને મને કંઈ નહિ મળે. આજુબાજુ જોયું તો તેણે પોતાનો પાળેલો નોળિયો દેખાયો.
બ્રાહ્મણના ઘરની આજુબાજુ ઘણી વખત સાપ નીકળતા હતા અને સાપના ઉપદ્રવથી બચવા માટે બ્રાહ્મણ-બ્રાહ્મણીએ નોળિયો પાળ્યો હતો. બ્રાહ્મણે નોળિયાને બાળકની બાજુમાં બેસવાનું અને તેનું બરાબર ધ્યાન રાખવાનું કહ્યું અને તે યજમાનના ઘરે ગયો.
બ્રાહ્મણના ગયા પછી નોળિયાએ એક મોટા કાળા સાપને બાળક તરફ આવતા જોયો. નોળિયા તો સાપના જન્મજાત દુશ્મન એટલે એ સાપના ટૂકડેટૂકડાં કરી ખાઈ ગયો. ત્યાં તેણે બ્રાહ્મણને આવતાં જોયો એટલે તે દોડીને તેના પગમાં આટોળવા લાગ્યો.
બ્રાહ્મણે જોયું તો નોળિયાનું મોઢું લોહીવાળું હતું. તેને થયું કે નકી આ નોળિયો મારા બાળકને મારીને ખાઈ ગયો લાગે છે. ગુસ્સે ભરાઈને તેણે પોતાની લાકડી વીંઝી નોળિયાને ત્યાં ને ત્યાં મારી નાખ્યો અને ઝટઝટ અંદર જઈને જુએ તો બાળક પારણાંમાં ઘસઘસાટ ઊંઘી રહ્યું હતું અને પારણાની આસપાસ મરેલા સાપના ટુકડાં વેરણછેરણ પડ્યાં હતાં.
આ જોઈને એને ખ્યાલ આવ્યો કે તેના વફાદાર પાળેલા નોળિયાએ તો તેના બાળકને મોતનાં મોંમાંથી ઉગાર્યો હતો અને પોતે તે ભલાં પ્રાણીની કોઈ કદર કરવાના બદલે વગર વિચાર્યે તેને જ મારી નાખ્યો હતો.
બ્રાહ્મણી પાણી ભરીને પાછી આવી તો તેને પણ પોતાના પાળેલા નોળિયાને મરેલો જોઈ ખૂબજ દુઃખ થયું. પછી તેણે બ્રાહ્મણ પાસેથી વચન લીધું કે હવે પછી તે ખોટી ઉતાવળ કરી વગર વિચાર્યું કામ કદી નહિ કરે.


કહેવત પાછળની વાર્તા (7)
કહેવત: "નવ્વાણુંના ફેરમાં પડે એ આખી જિંદગી ઊંધુ ઘાલીને ઘાણીના બળદની જેમ મંડ્યો જ રહે."
એક વાણીયો ને એક ધોબી બે પડોશી હતા. વાણિયો ગણી ગણીને રૂપિયા વાપરે, ને બચત કરવાના ચક્કરમાં સહેજ પણ આડો અવળો ખર્ચો થાય તો પત્ની-બાળકો જોડે કકળાટ કરી મૂકે.
જ્યારે ધોબી રોજનું જે કમાય તે વાપરીને આનંદ કરે, કાલની ચિંતા કાલ કરશું, એટલે ધોબીને ઘેર રૂપિયા નહીં તો ય આનંદ આનંદ અને વાણિયાને ઘેર રૂપિયા ખરા પણ શાંતિ કે આનંદ ના હોય.
વાણિયણને ધોબણની ઈર્ષા આવી. એણે વાણિયાને કહ્યું કે,"આ ધોબી તમારા કરતાં કેટલું ઓછું કમાય છે. તો ય એ લોકો કેટલા આનંદથી રહે છે, ને આપણે?"
વાણિયાએ કહ્યું કે, "ધોબી હજી નવ્વાણુંના ફેરમાં નથી પડ્યોને એટલે, નવ્વાણુના ફેરમાં પડશે ને તો એના ઘેર પણ આપણી જેવું થઈ જશે."
વાણિયણે પૂછ્યું,"નવ્વાણુનો ફેર એટલે શું?"
વાણિયાએ કહ્યું,"પ્રેક્ટિકલ બતાવીશ, રાહ જો."
એક રાતે વાણિયાએ એક રૂમાલમાં ૯૯ રૂપિયા બાંધ્યા ને પોટલી વાળીને ધોબીના આંગણામાં સરકાવી દીધી.
સવારે ધોબીએ પોટલી જોઈ, એને ખોલીને રૂપિયા ગણ્યા ને નવ્વાણું રૂપિયા છે એ જોઈને એને થયું કે, એક રૂપિયો હોય તો સો રૂપિયા પૂરા થાય. તે દિવસે જે કમાયો એ પૂરા વાપર્યા નહીં, તાણીતૂસીને એક રૂપિયો બચાવ્યો. પછી એને થયું કે, શું કરું તો વધારે રૂપિયા બચાવી શકું?
એટલે રોજે રોજ ઘરખર્ચમાં કાપ મૂકવા માંડ્યો, પત્ની-બાળકોના ખર્ચ પર કાપ મૂકવા માંડ્યો. એના ઘરની શાંતિ ને આનંદ ચાલ્યા ગયા.
હવે એના ઘેર પણ વાણિયાની જેમ કકળાટ ચાલ્યો. વાણિયણને નવાઈ લાગી એણે પૂછ્યું કે, "આ ધોબીને શું થયું?"
વાણિયાએ કહ્યું,"એ ય મારી જેમ નવ્વાણુંના ફેરમાં પડ્યો છે." પછી વાણિયાએ ધોબીને બોલાવી પૂછ્યું, "કેટલા રૂપિયા ભેગા કર્યા બે મહિનામાં?"
ધોબીએ કહ્યું કે,"૩૦૦ રૂપિયા, પણ તમને કેવી રીતે ખબર પડી કે હું રૂપિયા ભેગા કરું છું?"
વાણિયાએ કહ્યું,"તને નવ્વાણું રૂપિયાની પોટલી મળેલીને એ મેં તારા વાડામાં નાખી હતી લાવ મારા નવ્વાણુ પાછા."
ધોબીએ વાણિયાને ૯૯ રૂપિયા પાછા આપી દીધા.પણ પછી એ ય વાણિયાની જેમ રૂપિયા ભેગા કરવાના ચક્કરમાં પડ્યો ને, જીવન જીવવાનો આનંદ અને એની શાંતિ એણે ગુમાવ્યા.
મિત્રો... આવી રીતે માણસ રૂપિયા કમાવવાના ચક્કરમાં પડી, રૂપિયા ભેગા કરવા ભાગંભાગ કરતો હોય એને કહેવાય નવ્વાણુના ફેરમાં પડવું.


કહેવત પાછળની વાર્તા (8)
કહેવત: "ઘૈડા ન હોય તો ગાડા પાછા વળે."
સામાન્ય રીતે એમ બોલાય છે કે ‘ઘૈડા ગાડા પાછા વાળે’ પણ સાચી કહેવત એમ છે કે ‘ઘૈડા ન હોય તો ગાડા પાછા વળે’.
આ કહેવત પાછળની કથા એવી છે કે એક વરરાજાના બાપે નક્કી કર્યું કે આપણે જાનમાં કોઈ ઘરડા માણસને લઈ જવો નથી. આથી બધા ઘરડા સગાઓએ અંદરોઅંદર નક્કી કર્યું કે આપણે છાનામાના સંતાઈને જાનમાં જવું.
હવે બન્યું એમ કે જાન નીકળ્યા પછી સામેથી કન્યાના બાપે અચાનક એક શરત મૂકી કે અમારા ગામનું તળાવ ઘીથી ભરી દો, પછી જ અમે કન્યા આપીશું. વરરાજાના બાપ તો મુંઝાઈ ગયા. શું કરવું તેની સૂઝ નહોતી પડતી. બધાની સલાહ લીધી પણ કોઈને સમજણ ન પડતી કે શું કરવું? આમતો જાનના ગાડા પાછા વાળવા પડે તેવી પરિસ્થિતિ પેદા થઈ.
ત્યાં અચાનક પેલા સંતાઈને આવેલા અનુભવી ઘરડાઓ બહાર નીકળ્યા અને બોલ્યા અમારી પાસે એક ઉપાય છે. એટલે વરના બાપાએ આ ઘરડાઓને કન્યાપક્ષ સાથે વાત કરવા મોકલ્યા. એમણે જઈને એટલું જ કહ્યું કે તમે પહેલા તળાવ ખાલી કરી દો પછી અમે એને ઘીથી ભરી દઈએ. આ ચતુર જવાબ સાંભળીને કન્યાના બાપે જાન વધાવી લીધી.
ત્યારથી કહેવાય છે કે ‘જો ઘરડા [અનુભવી] ન હોય તો જાનના ગાડા પાછા વળત.’

કહેવત પાછળની કથા (9)
કહેવત: "પોથી માંહેના રીંગણા."
"ગોરાણી, શું કરો છો ?"
"ગોર, શિરામણની તૈયારી કરૂ છું."
"બહુ સારું, આ જરાક વશરામ પટેલની વાડીએથી કુણા માખણ જેવા તાજા કાંટાળા દેશી રીંગણા લાવ્યો છું. આજ તો શિરામણમાં ભરેલા રીંગણાનું શાક, બાજરાનો રોટલો, દહીંનું ઘોળવું, લસણની ચટણી ને ઘી-ગોળ ખાવાની ઈચ્છા છે ગોરાણી."
"પણ... ગોર તમે તો કથામાં રીંગણાને ગરમ અને વાયડા કહી રાક્ષસી આહાર હોવાનું કહો છો! અને પાછા રીંગણાનું શાક કરવાનું કહો ઈ કંઈ સમજાતું નથી!"
"ગોરાણી, ઈ તો બધી પોથીની વાતો લોકોને કહેવા માટે હોય પોથી પઢનારને લાગુ ન પડે એટલી વાત તમને ક્યારે સમજાશે?"
"પણ........!"
"ગોરાણી, પણ-બણ છોડો અને લસણ-મરચાં સાથે ગરમ મસાલો ભરી રાઈ-મેથીનો વધાર કરી છાસના છમકા સાથે તજ અને તમાલપત્રથી થોડા વધારે તેલમાં રીંગણા વઘારો એટલે મજા આવી જાય!"
નાના એવા ગામડામાં રહેતા કથાકાર મનસુખ ગોર કથાઓ દ્વારા પોતાનું ગુજરાન ચલાવતા હતા. ધર્મની વાતો સાથે આહાર, વિહાર અને વ્યવહારનો ઉપદેશ આપતાકથા દરમિયાન લસણ-ડુંગળીને તામસી અને રીંગણાને ગરમ અને વાયડા ગણાવી તેનાથી દૂર રહેવાનું લોકોને સમજાવતા હતા. પરંતુ મનસુખ ગોરને રીંગણા બહુ ભાવતા અને પોથીની વાતો કથાકારને લાગુ પડે નહીં તેવું ઘરમાં કહેતા! એટલે લોકોમાં એક નવી કહેવત શરૂ થઈ
‘પોથી માંહેના રીંગણા’.

                                                                                     
આગળ વાંચો »

વારતા શિબિર ૧ (વડોદરા) -- અહેવાલ

૧લી ફેબ્રુઆરી ૧૭ – વડોદરા - દીપ્તિ વચ્છરાજાનીના ઘરે પ્રથમ વારતા શિબિર.
                                           
                                                    
તા. ૦૧ ફેબ્રુઆરી૨૦૧૭ ને બુધવાર, વસંતપંચમીના રોજ મુંબઈ ગ્રૂપ 'વારતા રે વારતા' ફોરમની પહેલી બેઠક વડોદરા ખાતે કવિ દંપતી શ્રી કૌરેશ વચ્છરાજાની અને દીપ્તિ વચ્છરાજાનીના નિવાસસ્થાને યોજાઈ. શિબિરના મુખ્ય સૂત્રધાર મુંબઈના રાજુ પટેલ હતા. તેમની સાથે મુંબઈના વારતાકાર-કવયિત્રી  રાજુલ ભાનુશાલી પણ જોડાયાં હતાં.

જેમને વારતા  લખવાનો બિલકુલ અનુભવ હોય એવા સભ્યોની સાથે વારતા ની પ્રતિયોગિતામાં ભાગ લઈ ઈનામ મેળવી ચૂકેલા સભ્યો પણ શિબિરમાં હતા. વધારે સંખ્યામાં નવોદિત હાજર રહ્યા હતા. અમે સૌ શિબિર માટે ઉત્સુક હતા.

બ્રિજેશ
અમારા વડોદરાના સાહિત્ય વર્તુળનો ઉત્સાહી અને સક્રિય સભ્ય. હું છેલ્લા થોડા વખતથી ગઝલ લખું છું એટલે બ્રિજેશને મળવાનું અવારનવાર થાય. એકવાર તેણે વાત કરી કે મારી વારતા મમતા મેગેઝીનમાં છપાણી છે  અને મેં મુંબઈમાં વારતા શિબિરમાં ભાગ લીધો હતો. સાંભળીને મનમાં ઉંડે ઉંડે વસવસો થયો કે આપણને તો વડોદરામાં આવો લાભ ક્યાંથી મળે? અચાનક એક દિવસ તેણે વાત કરી કે મુંબઈથી રાજુ પટેલ બે દિવસ માટે વડોદરા આવવાના છે તો જો આપણે વારતા શિબિર કરવાનું વિચારીએ તો તમને રસ છે ખરો? તેનું આમ કહેવું અને મનમાં વર્ષોથી રમતી વારતા લખવાની ઈચ્છાએ ઘડીના પણ વિલંબ વિના તેની મરજી દર્શાવી. સાહિત્યના પ્રકારને બાથે મળવાનું સ્વપ્ન તેના પગરણ માંડી ટકોરા દઈ મને સાદ પાડે છે એમ મને લાગ્યું. મેં તરત તેનો પ્રસ્તાવ સ્વીકારી કહ્યું કે શબ્દના સાધક મારે ઘરઆંગણે ભેગા થાય એનાથી રૂડું શું ? હું રાજુ કે રાજુલને ન્હોતી જાણતી પણ મારા માટે તે અગત્યનું ન્હોતું. ઉત્સુકતા ઘણી હતી કે પહેલા આવી કોઇ શિબિર વડોદરામાં થઈ હોવાનું સાંભળ્યું નથી અને રાજુ  નામની એક વ્યક્તિ શરૂઆત માટે નિમિત્ત બને છે એનો આનંદ હતો.


મુદ્દો :
શિબિરના પ્રથમ તબક્કામાં વારતા  એટલે શું? વારતા ની જરૂરિયાત કેમ ઊભી થઈ અને વારતા નો પ્રસાર કેવી રીતે થયો મુદ્દો સૂત્રધારે હાથ પર લીધો. સૂત્રધારે કહ્યું કે પૌરાણિક સમયથી વારતા નું ચલણ તો હતું , પણ તેનું સ્વરૂપ ધર્મબોધના નામે કહેવાયેલી કથાનું હતું, કવિ શ્રી રાજેન્દ્ર શુક્લની અત્યંત જાણીતી પંક્તિ : ‘આપણી વ્યથા, અવર ને મન રસની કથા.’ કહી સૂત્રધારે ઉત્સુકતા વારતા નું મૂળ છે વાત ભારપૂર્વક કહી. તેમણે કહ્યું કે સમાચારો સાથે રસપૂર્વકનું મનોરંજન પીરસવાના વિચારે આધુનિક વારતા નો ઉદભવ થયો અને કથાની નિષ્પતિ માટે વારતા નું બંધારણ ઘડાયું. આપણે આધુનિક વારતા ના પિતામહ (પાયોનીયર ) કહી શકીએ વારતાકાર . હેનરીએ જરૂરિયાત સમજી અને પરિણામે વારતા નો જન્મ થયો. સમાચારોની સાથે સાથે વારતા નો રીતે પ્રસાર થયો.

મુદ્દો :
સૂત્રધારે કહ્યું કે કોઈપણ કળાનું જનક નિશંકપણે આપણું મન છે પણ હા, કળાના નિયમો છે. એમણે કહ્યું કે વારતા ના નિયમ ક્રિસ્ટલ ક્લીયર નથી; પણ છે ખરા. વારતા  કવિતા કરતાં અઘરી છે કારણ. કવિતા કવિની ડાયરીનું અંગત પાનું છે. કવિ ચોખવટ કરીને કહેવું હોય તો કહે અથવા પણ કહે, જ્યારે વારતા કારે ચોખવટ કરવી પડે. વારતા  વાચકના મન સુધી પહોંચવી જરૂરી છે. સાહિત્ય અને જીવનમાં કવિતાને એવો અદભૂત દરજ્જો મળ્યો છે કે તે તો પ્રેમિકા જેવી છે. બંધાયેલી નથી. કવિતા તમારા હૃદય પર આઘાત કરે અને વારતા  હંમેશાં તમારા વિચારો પર આઘાત કરે. અગત્યની બાબત છે કે વારતા  સમજાવી જોઈએ. સૂત્રધારે સભ્યોને કહ્યું કે તમારે વારતા  લખતાં શીખવી હોય તો સૌથી પહેલાં તમને વારતા  વાંચતા આવડવી જરૂરી છે, જો વાંચતા આવડશે તો તમને લખતાં પણ આવડશે. તેમણે કહ્યું કે ૭૦ના દાયકા સુધી લેખકો/વારતાકારો બાબતે ઘણા પ્રતિબદ્ધ હતા કે જે કહેવાયું હોય અને ઉલ્લેખ વિના વંચાતું હોય તે ખરેખરી વારતા. "સુકેતુએ સ્કુટરને કીક મારી અને સંધ્યાએ ડુસ્કું મૂક્યું.."જેવા ચવાયેલા સંદર્ભો વાળી વારતા આજકાલ છપાય અને એવી વારતાઓને કારણે વારતાનું મહત્વ ઘટી ગયું.
        
‘વારતા  વાંચતાં આવડવું એટલે શું?’ સમજવા તેમણે શ્રી મધુ રાય સંપાદિત અગ્રેસર વારતામાસિક 'મમતા'ના એક જૂના અંકમાં છપાયેલી એક વારતા વાંચી સંભળાવી.
ફર્નાન્દો સોરેન્તિનોની વારતા --- એક માણસને મારા માથા પર છત્રી મારવાની કુટેવ છે --અનુવાદ : બાબુ સુથાર



વારતા માં એક માણસને (નાયકને) બીજો માણસ સતત છત્રી મારતો રહે છે. એનું છત્રી મારવાનું એટલું વધતું જાય છે કે રસ્તે ચાલતાં, ખાતાં-પીતાં, ઊઠતાં-બેસતાં તેને છત્રીના ગોદા સતત વાગ્યા કરે છે. મુસાફરી કરતાં બસમાં પણ તે અનુભવે છે કે તેને સતત છત્રી મારવાના લીધે પોતાને હાસ્યસ્પદ સ્થિતિમાં મૂકાવું પડે છે. એક સીમા પછી ધીરજ ખૂટતાં તે સામો ગોદો મારી લે છે, ગોળીએ દઈ દેવાનું વિચારે છે પણ કરી શકતો નથી, તેને યોગ્ય પણ લાગતું નથી. રાતના સૂતી વખતે પણ તેનું છત્રી મારવાનું સતત ચાલુ રહે છે. હવે મારથી એટલો ટેવાઈ જાય છે કે છત્રી નહીં મારવામાં આવે તો? અને તેને છોડીને ચાલ્યો જશે તો? વિચારે તે અસલામતી અનુભવે છે.

સૂત્રધારે સભ્યોને પૂછ્યું કે લેખક આમાં શું કહેવા માગે છે જણાવો


અમુક સભ્યો સમજી શક્યાં કે બીજો માણસ તે બીજું કોઈ નહીં પણ તેનો પોતાનો અંતરઆત્મા છે, આંતરચેતના તરફ સ્વની યાત્રા. જૈમિનને લાગ્યું  કે અહીં છત્રી મારનાર સમયનું પ્રતિક છે, બ્રિજેશે કહ્યું કે એક સશક્ત કલ્પન છે પણ શેનું તે મને સ્પષ્ટ નથી થયું, સહુના મત વ્યક્ત થઇ ગયા બાદ  સૂત્રધારે કહ્યું કે તેમને એમ લાગે છે કે  વારતા ના પહેલા તબક્કામાં નાયક ડરે છે પછી તે તેનાથી ટેવાતો જાય છે અને એટલું નહીં તેને આદત પડી જાય છે. આદતના પરિણામે એની ગેરહાજરીનો વિચાર પણ તેને અકળાવે છે. આપણી એટલી જાગૃતતા કે આપણો અંતરઆત્મા આપણને સતત ટપારે અને એનું ટપારવું આપણા જીવનનો એક અનિવાર્ય હિસ્સો બની જાય.

સૂત્રધારે ફરી રાજેન્દ્ર શુક્લને યાદ કર્યાતેમની એક પંક્તિ  કહી: ‘મનને સમજાવો, સમજતું હોય છે.’ સાથે સાથે ગાંધીજીને પણ યાદ કર્યા; ગાંધીજી કહેતા કે તમે જ્યારે જુઠું બોલો છો ત્યારે બીજા કરતાં પોતાની જાતને પહેલાં છેતરો છો, જાતથી ક્યારેય ભાગી નથી શકાતું.

વિદેશી  વારતા ની ચર્ચા પૂરી થયા બાદ સૂત્રધારે ફરી મૂળ મુદ્દા સાથે અનુસંધાન કરતાં કહ્યું કે આપણે ત્યાં માણભટ્ટ એક પ્રજાતિ હતી કે જેમાં કથાકાર રાતના  વાળું બાદ ગામના ચોરે માટલા તાલબધ્ધ વગાડતા કથા કહેતાં અને શ્રેણીના કથાકાર  કવિ પ્રેમાનંદ થઈ ગયા. એમનાં આખ્યાનો પણ કથા હતી, ત્યાંથી શરૂ કરી મધુરાયથી ચંદ્રકાન્ત બક્ષી અને અત્યારે શરદ ઠાકર સુધીના વારતાકારોને ટાંકતાં તેમણે કહ્યું કે ૭૦ના દાયકા સુધી વારતાકારો ઘણા નિષ્ઠાવાન અને પ્રતિબદ્ધ હતા. તેમણે અફસોસ વ્યક્ત કર્યો કે અત્યારે ગુજરાતી વારતા  કમનસીબ દૌરમાં છે. ઉદાહરણ તરીકે જેમ એક સારી ફિલ્મ ફ્લોપ જાય ત્યારે નુકસાન થાય કરતાં વધુ નુકસાન એક વાહિયાત ફિલ્મ સફળ થતાં થાય છે કેમ કે ત્યાર બાદ વાહિયાત ફિલ્મો ને વધુ નિર્માતા ટેકો આપે છે તેમ  જ છાપાં જે પ્રકારની વારતા  છાપે છે અને વાચકો વાંચે ત્યારે આને વારતા કહેવાય એવો ગેરસમજ યુક્ત ધારો પડે છે, અધૂરામાં પૂરું વરિષ્ઠ વારતાકારો વળી શક્ય એટલું ખરાબ લખીને ખોટું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.

સૂત્રધારના મતે આદર્શ વારતા  કોને કહીશું :-
        ૧. કાં તો સવાલોના જવાબ આપે, અથવા
      . નવા સવાલ ઊભા કરે.
      . જે વારતા  સમજવામાં મહેનત કરવી પડે. (અર્થાત + = -- એટલી સામાન્ય વાત હોય)
        ૪. વારતામાંશું હંમેશાં ખબર હોય પણકેવી રીતેહંમેશાં અગત્યનું બની રહે છે. કેવી રીતેકઈ રીતે મૂકાય છે, બાબત વારતા ની પકડ મજબૂત કરી શકે.

સૂત્રધારે સભ્યોને સલાહ આપતાં કહ્યું કે પહેલાં વારતા  વાંચો, અજાણ્યા માણસને મળો છો એમ માનીને કોઈ પણ પૂર્વગ્રહ વિના વારતા ને મળો. મળો ત્યારે તટસ્થભાવે મળો, પક્ષપાતી થઈને નહીં. પહેલી શરત. બીજું મનની સપાટી પર લેખકના નામને ઉપર રાખ્યા વગર (એટલે કે લેખકના નામને વારતા  સાથે જોડ્યા વિના) વારતા ને મળજો. ઘણું જરૂરી છે. વારતાને વાચ્યાર્થમાં લેવી. સૂત્રધારના મતે વાચ્યાર્થમાં કોઈ કળા લેવી જોઈએ.
        
ત્યાર બાદ વારતાકળાને લગતા પ્રશ્નોનો રાઉન્ડ શરુ થયો

શિલ્પા સોનીએ પૂછ્યું, ‘શું વારતામાં સંવાદ જરૂરી છે?’

સૂત્રધારે કહ્યું કે ના બિલકુલ નહીં. વારતા  સંવાદવિહીન હોઈ શકે, રસવિહીન નહીં. જે કળા લોકભિમુખ નથી તો કળા નથી. સહુને રસ પડે, સહિતમાં લઈ ચાલે તે  સાહિત્ય

અહીં રાજુલબેને વચ્ચે કુદી પડતાં કહ્યું કે આમ તો વારતા
ફલાણી રીતે જ લખવી જોઈએ? લખાવી જોઈએ કે ઢીંકણી રીતે જ હોવી જોઈએ એવા કોઈ ચોક્કસ નિયમો નથી પણ સામાન્ય અનુભવ એવો છે કે સંવાદો વાર્તાને વધુ જીવંત બનાવે છે. સંવાદો વગરની વાર્તા પણ અત્યંત જીવંત અને પ્રવાહિતાવાળી હોઈ જ શકે પણ ઘણીવાર એવું થાય કે ક્યાંક બોરિયત આવી જાય. વાચક કંટાળે પણ ખરો. સંવાદ સહિતની વાર્તા વાચકોને વધુ સરળતાથી જકડશે.

વિજયભાઈ પૂછ્યું, ‘શું વારતા માં નાટકીયતાને સ્થાન ખરું?’
સૂત્રધારે કહ્યું કે સંઘર્ષ જરૂરી છેપછી સંઘર્ષ ઘણા પ્રકારનો હોઈ શકે. જેમકે, પાત્રનો પરિસ્થિતિ સાથેનો સંઘર્ષ અને પાત્રનો જાત સાથેનો સંઘર્ષ. એમણે કહ્યું કે સંઘર્ષના કેરેક્ટર એટલે કે પાત્ર નો કોઈ નિયમ નથી, પાત્ર કોઈ પણ કે કંઈ પણ હોઈ  શકે  પણ સંઘર્ષ અનિવાર્ય  છે. સંઘર્ષ એટલે નાટ્ય. (અહીં નાટ્ય મંચનના અર્થમાં નહીં) અને તેથી વારતામાં રસ જળવાઈ રહે છે

સૂત્રધારે હિન્દી વારતાકાર  ગોવિંદ મિશ્રને યાદ કરતાં કહ્યું કે એમને કોઈકે પૂછ્યું કે વારતા યુગ પૂરો થશે કે કેમ? એના જવાબમાં એમણે કહેલું કે  “વારતા લખાતી રહેશે કેમ કે - આદમી નામકી ચીજ કભી બાસી નહીં હોતી...”.

રાજુલબેને મુદ્દાના અનુસંધાનમાં કહ્યું કે આપણે આપણા રોજબરોજના જીવનમાં ડોકિયું કરીએ તો ખ્યાલ આવશે કે બીજા સમક્ષ વાત રજૂ કરતાં તે રસપ્રદ બની રહે તે માટે કેટલીયે નાટકીયતા ઉમેરીએ છીએ. બસ, રસ માટે વસ્તુ જરૂરી છે. રસ વારતાનું સહાયકારક પરિબળ છે.

બીજો મુદ્દો ચર્ચાયો કે વાક્યરચના સુવાચ્ય હોવી જોઈએ. બની શકે કે વારતા  એક વાક્યની પણ હોય. સૂત્રધારે કહ્યું કે  ગાબ્રિયલ ગાર્સિઆ માર્ક્વીઝ (કોલમ્બિયન લેખક) ની એક વારતા એવી છે જે  છ પાનાંની અને પૂર્ણવિરામ વિનાની, એક વાક્યની છે.

કોષા
પૂછ્યું, ‘વારતામાં કપોળકલ્પિત વારતા તત્વ હોવું  તેનું વાસ્તવિકતા સાથે જોડાણ કેટલું હોવાનું?’

સૂત્રધારે કહ્યું કે કોઈપણ વારતા  ક્યારેય કપોળકલ્પિત હોતી નથી. કારણ આપણે પ્રતિક્રિયા આપશું જે આપણે અનુભવ્યું છે. કોઈપણ કળા પ્રતિક્રિયામાંથી આકાર પામે છે. દા.. સ્પાઈડરમેન ફિલ્મ જેણે જોઈ હશે જાણે છે કે સ્પાઈડરમેન એક કાલ્પનિક પાત્ર છે પણ જ્યારે ફિલ્મમાં તેની કાર્યપ્રણાલિ અને કાર્યસિદ્ધિ જુએ છે ત્યારે દરેકે દરેક જણ તેને પોતાની જાત સાથે જોડે છે. કોઈપણ કળાની સફળતાનું રહસ્ય આમાં છુપાયેલું છે. કળાની સફળતાનો આધાર વ્યક્તિએ અનુભવેલી તાદાત્મ્યતા પર છે. રાજુલબેને કહ્યું કે કોઈપણ બનાવ સાથે વારતાની કાલ્પનિક ગૂંથણી થાય છે.દરેક વારતા સૌપ્રથમ એક વિચારમાત્ર હોય છે. ક્યારેક એ વિચાર બાહ્ય જગતમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે. કશુંક જોયા/અનુભવ્યા સાંભળ્યા પછી આને વાર્તામાં ઢાળી શકાય એવો વિચાર આવે. ક્યારેક આંતરજગતમાંથી આ વિચાર 
પ્રાપ્ત થાય! પણ આપણે એ વિચારને એ જેમ મળ્યો/આવ્યો એ રીતે અઝ ઇટ ઇઝ કાગળ પર ઉતારી નાખીશું તો માત્ર એનથી એ  વાર્તા નહિ બને. થોડીક કાલ્પનિકતા અને થોડીક વાસ્તવિકતા ઉમેરવી જ પડ્શે. વળી આ કલ્પનિકતા પણ મૂળે વાસ્તવિક જગતમાંથી જ મળતી હોય છે.

જૈમિને પૂછ્યું, ‘વારતા માં પાત્ર હોવું જરૂરી છે?”

સૂત્રધારે પ્રતિપ્રશ્ન કર્યો કે સ્ટેજ વિના નાટક સંભવ ખરું? જરૂરી નથી કે પાત્ર જીવંત હોય કે નિર્જીવ, પણ પાત્ર હોવું જોઈએ. દા.. ટેબલ પણ પાત્ર હોઈ શકે, પણ તો પછી વારતા  તેની આસપાસ ફરવી જોઈએ.

સૂત્રધારે કહ્યું કે કલાકારે વાચકના મન સુધી પહોંચવાનું છે અને એટલે તેની જવાબદારી વધતી જાય છે. તેણે ઉપદેશક બનવાનું છે પણ વાચકને ઉપદેશ લસલસતા શીરાની જેમ ગળે ઉતરવો જોઈએ. તેની મીઠાશ અનુભવશે, ઉપદેશનો ભાર નહીં. વાત ભલે સોઈ ઝાટકીને કરો, પણ સોઈ દેખાવી જોઈએ, પણ વાગવી જરૂર જોઈએ.

રાજુ નાગરે પૂછ્યું, ‘વારતાનાં સ્વરૂપો ટૂંકી વારતા , લઘુકથા, નવલિકા વગેરેમાંથી કયું હોવું જોઈએ?’

સૂત્રધારે કહ્યું કે સ્વરૂપ કે નિયમબદ્ધતા જરૂરી નથી. વાત અગત્યની છે અને જે સ્વરૂપમાં લખો તે રોચક અને રસપ્રદ હોવી જોઈએ.

ધ્રુવેશે પૂછ્યું, ‘શીર્ષક કેવું હોવું જોઈએ?’
સૂત્રધારે કહ્યું કે શીર્ષક નક્કી કરવા વાળા આપણે કોણ? તમારા મનમાં ઉદભવેલા એક વિચારથી વારતા  આકાર લે છે. એક જીવંત વિચારને પોતાનો લય ને ધબકાર છે. તમે પકડો વિચારની નાડ પછી વાતો કરશે તમારી સાથે. યાદ રાખો કે પાત્ર  તમારા થકી શબ્દદેહ પામે છે પણ તમારી જાગીર નથીવારતા તમારા બાલક જેવી છે કે જે તમારા લીધે નથી પણ તમારા થકી છે. તમે જે ઠોકી બેસાડો છો તમે છો, વારતાકારનું કામ એને બહાર લઈ આવવાનું છે.
બાળકો સાથે મા-બાપના વર્તન બાબત ખલીલ જીબ્રાને એવી સલાહ આપેલી કે તમે બાળકોના વાહક છો, માલિક થીઆ વાત જ્યારે સુત્રધાર કરી રહ્યા હતા અને ધ્રુવેશ એ સમજવાની કોશિષ કરી રહ્યો એમ ડોકું હલાવી રહ્યો હતો. અચાનક રાજુલબેન વચ્ચે ટપકી પડ્યાં અને એમણે સુત્રધારને  અટકાવીને કહ્યું કે એને તમારું આ લેક્ચર અઘરું પડી રહ્યું છે. સુત્રધારે ધુવેશને કહ્યું કે હું ફૂટપટ્ટી લઈને ઉભેલો સ્ટ્રીક્ટ ટીચર નથી કે તમે મને કહી ન શકો કે નથી સમજાતું. તમે કહી જ શકો. પછી એમણે થોડૂં વધુ સરળ દ્રષ્ટાંત આપીને સમજાવ્યું. સૂત્રધારે ઉદાહરણ આપતાં કહ્યું કે એક ઘરમાં લગ્ન-પ્રસંગ છે, ઘરમાં વરરાજા ઉપરાંત મા-બાપ, ભાઈ-બહેન વગેરે રહે છે. સૌની નવવધૂ (આવનારા પાત્ર) પાસે નોખી નોખી અપેક્ષા છે. પણ નવવધૂ અપેક્ષાએ ખરી નથી ઉતરી શકતી, ઉપરાંત એને કામ પ્રત્યે રૂચિ નથી અને કેળવવામાં રસ પણ નથી. પરિણામે ઘરમાં કંકાસ. આવનારી વહુ એક સ્વતંત્ર વ્યક્તિ છે. એની પોતાની એક સમજ છે. એનું પોતાનું એક ચેતાતંત્ર છે. ઘરમાં રહેતાં બીજાં પાત્રોએ તેની અપેક્ષા સમજી?

વારતા કારનું પાત્ર નવી આવનારી વહુ જેવું છે. યાદ રાખો કે દરેક પાત્ર પોતાની સાથે પોતાનો સામાન લઈને આવે છે. તમે તેને સાંભળો. તમારી સમજણ અને નૈતિકતાની ક્ષિતિજો વિસ્તારો. ધર્મગુરૂઓએ થોપેલી નૈતિકતાને અતિક્રમી આગળ વધો. તમે તમારા પોતાના માપદંડો બનાવો. તમારી સંવેદનાથી તમારી પોતાની આચારસંહિતા બનાવો. દા.. અશ્ર્લીલતાને તમે કઈ રીતે પ્રયોજો છો એના પર અશ્ર્લીલતાનો ઘણો આધાર છે, બળાત્કારને તમે કઈ રીતે મૂકશો સમજવું જરૂરી છે

તમે વારતાકાર તરીકે પાત્રને સમજો, સાંભળો, આગળ વધીને તેની સાથે વાત કરો, એક ભદ્ર પિતા સંતાન સાથે વાત કરે તેમ. એક વાત હંમેશા યાદ રાખો કે તમારા પાત્ર પરના વર્ચસ્વને કારણે પાત્ર તમારા હાથમાંથી ગયું સમજો. મહેરબાની કરી તેને સાંભળો.
જેમ સૃષ્ટિમાં  ઇશ્વર ક્યાંય દેખાતા નથી પણ તેમણે સૃષ્ટિનું સર્જન કર્યુ છે એમાં લેખક વારતામાં ક્યાંય દેખાવો ન જોઈએ. વારતા પોતાની સાથે પોતાનું શીર્ષક લઈને આવશે.

વિજયભાઈએ પૂછ્યું, ‘પાત્રના નિયંત્રણ સાથે લોકાભિમુખતા રહેશે ખરી? ’
સૂત્રધારે કહ્યું લોકોનો રસ જાળવવો હોય તો તમારી અભિવ્યક્તિ પ્રામાણિક અને ચોટદાર હોવી જોઈએ. તેની અસરકારતા તો જોવા મળશે. તેમણે ફિલ્મ સર્જક મહેશ ભટ્ટનું ઉદાહરણ આપતાં કહ્યું કે એક ઇન્ટરવ્યુમાં મહેશ ભટ્ટે કહ્યું કે મેં સારાંશ પહેલાં ચાર ફિલ્મો બનાવી. લહૂ કે દો રંગ, વિશ્વાસઘાત અને બીજી બે. ચારેચાર નિષ્ફળ નીવડી. ચારેચાર ફિલ્મો લોકોને શું ગમશે વિચારીને મેં બનાવી હતી પણ પછી થયું કે બહુ થયું હું મને ગમતું બનાવીશ... ને મેં સારાંશ બનાવી... એવું વિચારીને કે કોઈને નહિ તો કમ સે કમ મને એકને તો ગમશે! ને મારા હાથમાં સફળતાની ચાવી આવી ગઈકે તમને તમારી કૃતિ ગમશે તો જ શક્ય છે કે બીજાને પણ ગમે. તમારો માપદંડ હોવો જોઈએ કે તમે તમારું પોતાનું રંજન કરો પછી લોકો સમક્ષ મૂકો. લોકોને ગમશે .

જૈમિને પૂછ્યું, ‘કળાનું મુખ્ય ઘટકલોકોની અપેક્ષા હોય કે કંઈક નવું વારતા  તત્વ, તેનો કાચો માલ ક્યાંથી લાવવો?’

સૂત્રધારે કહ્યું આપણે પોતે નક્કી કરીએ છીએ. આપણને ગમે તે એક વાત થઈ. બીજું કાચો માલ મેળવવા દ્રષ્ટિ કેળવો, પછી તે ખિસ્સામાંથીય મળી શકે અને ગટરમાંથીય મળી શકે. દા.. મહાભારતમાં ભીષ્મ કૃષ્ણને પૂછે છે કે હસ્તિનાપુરમાં સજ્જન કેટલા ને દુર્જન કેટલા? કૃષ્ણએ દુર્યોધનને બોલાવ્યો, તેમણે તેને ૨૪ કલાક આપ્યા ને કહ્યું કે મને હસ્તિનાપુર સજ્જનોની યાદી લાવી આપ. પ્રમાણે કૃષ્ણએ યુધિષ્ઠિરને બોલાવી દુર્જનની યાદી આપવા કહ્યું. ૨૪ કલાક પછી દુર્યોધને કહ્યું, ‘સજ્જન માણસો છે નહીં’. યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, ‘દુર્જન માણસો મળ્યા.’ એક દ્રષ્ટિની વાત થઈ, જે તમારે વારતા લેખનમાં કેળવવાની છે.
        
ચર્ચા પછી શિબિરમાં વિરામ પડ્યો. વિરામ બાદ એક લાઈવ ટાસ્ક રમ્યા.

ટાસ્કમાં  સભ્યોએ બેની જોડીમાં વહેંચાવાનું હતું. વિવિધ મુદ્દા પર એક જણ સવાલ પૂછે જેનો બીજો જવાબ આપે,  આ રમત શરુ થયા અગાઉ સહુના સવાલ જવાબના મુદ્દા જાહેર કરવામાં આવ્યા- કોણ કોને શું પૂછશે અને આખરે ત્રચાર સંવાદ બાદ શું જવાબ મળશે તેની બાકી સહુ સભ્યોને પણ ખબર હતી, સવાલ- જવાબના મુદ્દા રોજ- બરોજના હતા - જેવા કે -
- મોટાભાઈ માટે છોકરી જોવા ગયા, ગમી કે નહીં?
- ઈન્ટરવ્યુંનું પરિણામ આજે હતું, નોકરી મળી કે નહીં?
- પ્રેમપત્ર મળી ગયો તો જવાબ હકારમાં છે કે નકારમાં?

સવાલ પૂછાયા પછી ચોથા વાક્યે તમને સાચો જવાબ મળે, તે પહેલાના ત્રણ વાક્યોમાં તમારે સંવાદને તમારી રીતે આગળ વધારીને જવાબ પર પહોંચવાનું હતું. સભ્યોને આપેલા  ટાસ્કનો  પહેલો ભાગ હતો. હવે બીજા ભાગમાં જોડીની ભૂમિકા બદલવામાં આવી  પહેલાં જેણે જવાબ આપ્યો હોય હવે સવાલ પૂછશે અને જવાબ અગાઉ હતો પણ હોય .. હવે કોઈ ને પણ અહીં જવાબની નથી ખબરઅહીં પણ ચોથા સંવાદમાં ખબર પડે છે. ટાસ્કની ભજવણી નાટ્યાત્મક રીતે થઇ, બે બે જણ ઉભા થઇ પોતાનો પાઠ સહુ સામે ભજવતા ગયાસભ્યોને જરૂર પડી ત્યાં સૂત્રધારના માર્ગદર્શન હેઠળ આગળ વધ્યા. બધાંને ટાસ્કમાં ખૂબ મજા આવી.

ટાસ્ક કેમ સ્પષ્ટ કરતાં સૂત્રધારે કહ્યું કે યાદ રાખો કે લેખકે એક તંગદોરી પર ચાલવાનું છે. બધું જાણો છો તથા નથી જાણતા. લેખક તરીકે તમે તમારા પાત્રની ક્રિયા જાણો છો પણ લખતી વખતે તમારે રીતે લખવાનું છે જાણે તમને નથી ખબર. જે વારતા  તમે જાણો છો છતાં નથી જાણતા તો તમે તે સંકેતો કઈ રીતે ઉકેલશો અથવા જાણવા ને જાણવા વચ્ચેનો સેતુ તમે કઈ રીતે ઊભો કરો છો તેના પર તમારા કથનની સફળતાનો આધાર છે અને તેમાંથી તમારી સંતુલન જાળવવાની ક્ષમતા બહાર આવશે.

વારતા લેખનમાં બે જ તત્વ હોય  છે : જરૂરી કે બિનજરૂરી. પાત્ર ગાળ બોલે છે જરૂરી હોય તે ઠીક છે. તમને તમારી મૌલિકતા મેળવી આપવાનું સામર્થ્ય ફક્ત કળા પાસે છે

શિબિરના અંતિમ ચરણમાં રાજુલબેને એક રાજાની વારતા  કહી, જેમાં રાજા કારીગરને આજ્ઞા કરે છે કે મારા માટે એવાં વસ્ત્રો બનાવ કે જોતાં લોકો મોંમાં આંગળા નાખી દે અને જો તું એમાં સફળ નહીં નીવડે તો હું તારું ડોકું ઉડાવી દઇશ. હું તને મહિનાનો સમય આપું છું. મહિના પછી કારીગર આવ્યો. તેણે પોતાનો ટ્રંક ખોલી વસ્ત્ર બહાર કાઢી કહ્યું, ‘જુઓ કેવું સરસ છે! જેણે ખૂબ પુણ્ય કર્યા હશે તેને વસ્ત્ર દેખાશે ! (વાસ્તવમાં વસ્ત્ર હતું નહીં) હવે કોણ સાચી વાત કહેકહે તો પોતે પાપીમાં ખપી જાય.બધાંએ ખૂબ વખાણ કર્યા. કારીગરે રાજાને નવું વસ્ત્ર પહેરાવ્યું અને રાજાની સવારી નીકળી. બધાં વાહ વાહ કરેએક બાળકે રાજાને જોયો. અને એ તાળીઓ પાડતાં બોલી ઉઠ્યો રાજા નંગુ, રાજા નંગુ. બસ આપણે અહીં બાળક નથી પણ આપણે બાળક બનવાનું છે. બાળક સમાન નિર્ભીકતાના અર્થમાં.


સાંજે શિબિર પૂરી થઈ ત્યારે હાજર સૌ સભ્યોના મનમાં એક જ સવાલ હતો, ફરી ક્યારે મળશું? સર્જક તરીકે મને લાગ્યું કે મેં મારી પ્રથમ વારતા તરફ એક ડગ ભર્યું છે. આનું કારણ એ કે રાજુએ જે છણાવટથી વારતાલેખનનાં પાસાં પ્રસ્તુત  કર્યાં તેમાં ક્રમે ક્રમે અમારી સૌની જિજ્ઞાસા સંતોષાતી ગઇ. ખાસ તો લેખક તરીકે તમે તમારાં પાત્રોને સાંભળો અને તેનું વ્યક્તિત્વ આપમેળે ઘડાવાની વાત મને અત્યંત રોમાંચિત કરી ગઇ. જન્મ તમે આપો છો પણ તેના વિકાસમાં તમે બાધક નથી બનતા એ વિચાર જ ખૂબ સ્પર્શી ગયો. અમે સૌ બીજીવાર મળવાની ઉત્કંઠા લઈ પોતપોતાની વારતાના પાત્રોને મળવા છૂટાં પડ્યાં. 







વડોદરા ખાતેની પ્રથમ  શિબિરની એક યથા સ્મૃતિ ઝલક છે, ઉપસ્થિત અન્ય સભ્ય ખૂટતી વાતો ટીપ્પણીમાં કે સ્વતંત્ર  પોસ્ટમાં કહે એવો આગ્રહ અને પ્રતીક્ષા.


~~ દીપ્તિ વચ્છરાજાની તા. ૦૩/૦૨/૨૦૧૭
                                                     




આગળ વાંચો »